21 Eylül 2018 Cuma Saat 18:08
Hacı Bektaş Veli'nin Yaşadığı Tarihsel Ortam
22 Mayıs 2012 Salı Saat 13:37
Hacı Bektaş Veli'nin Yaşadığı Tarihsel Ortam Baki Öz (Araştırmacı Yazar)

Hac? Bekta? Veli'nin Ya?ad??? Tarihsel Ortam

Baki ?z (Ara?t?rmac? Yazar)

1) Giri?:

Hac? Bekta? Veli’yi yaratan ve “Hac? Bekta? Veli’ye XIII. y. y?l?n ?r?n?d?r” dedirten tarihsel ko?ullar? ve bu d?nemin Ortado?u, Anadolu ortam?n?, ya?ant?s?n? ana ?izgileriyle g?relim. ?una inan?yoruz; Hac? Bekta?’? anlamak, ancak XIII. y. y?l Ortado?u ve Anadolu ko?ullar?n?, yap?s?n? tan?makla m?mk?n olacakt?r. Hac? Bekta?’a, inan?- d???nce- eylem ba?lam?ndaki hareketine, ?izgisine ?a?? ve ortam? g?z?n?ne al?narak bak?lmas? durumunda Hac? Bekta? olgusu bir somutluk, bir ger?eklik kazanabilecektir.

Olgunun bir ba?ka yan? da ?udur: Hac? Bekta?; ?a??na damgas?n? vuran, ortam?n? ya?an?labilir duruma getirmek i?in ??z?mler ?reten, aray??lar i?erisine giren, ko?ullar? toplumun yarar? do?rultusunda de?i?tirmek i?in zorlayan biridir. Sulucakarah?y?k’teki k???c?k toplulu?unu yap?land?r???nda bunlar? g?r?yoruz. O, d???nd??? ideal toplum i?in Sulucakarah?y?k toplulu?unu model alm??, bu modeli Anadolu geneline yaymaya ?al??m??t?r. ??te Hac? Bekta?’? bir birey olmaktan ??kar?p, g?n?m?ze kadar kal?c? k?lan bu yan?d?r. ??te bu nedenler Hac? Bekta? olgusunun tarihsel d?nemini, ?a??n?, ortam?n?, ko?ullar?n? ?n plana ??kar?yor, bilinmesini gerekli k?l?yor. ??nk?, Hac? Bekta? Veli bir XIII. y. y?l Anadolu ?r?n?d?r. Acaba nas?ld?r XIII. y. y?l Anadolusu ? . .

2) Anadolu’ya G??ler :

V. y. y?ldan itibaren Hazar denizi ?evresinde yo?unla?malar olmu?, bu durum ekonomik, toplumsal ve siyasal bunal?mlara yol a?m??t?r. Avrupa’ya g??enler etkinlik kuramazlar, Avrupa topluluklar? i?erisinde erirler. Fakat Ortado?u ve Anadolu’ya g??enler bug?nlere kadar s?recek bi?imde kal?c?l?klar sa?lar ve etkinlikler kurarlar. Beylik, devlet ve imparatorluklar kurar, kurum ve kurulu?lar?n? olu?tururlar. Yer yer ve zaman zaman Ortado?u’yu, ama s?rekli olarak da Anadolu’yu yurt edinirler. T?rkler, Anadolu’yla en belirgin bi?imiyle M. S. 450’lerden sonra tan???rlar. Fakat Anadolu’yu fethetme ve yerle?me/ yerle?tirme do?rultusunda yap?lan as?l g??ler 1000’li y?llarda ba?lar. B?y?k Sel?uklular d?neminde ?a?r? Bey, Tu?rul Bey, ?brahim Yinal, Kutalm??, Yakuti, Anadolu’ya ak?nlar d?zenlerler, Af?in Bey’se Ege denizine ula??r. 1071’de yap?lan Malazgirt Sava??’yla T?rkler’e Anadolu’nun kap?lar? a??l?r. Art?k Asya’da birikmi? ve ekonomik, toplumsal, siyasal bunal?ma d??m?? O?uz/ T?rkmen boylar?n? yerle?tirecek bakir alanlar bulunmu?tur.

Asya, s?rekli olarak askeri ve siyasal ?alkant?lar ya?amaktad?r. Ayn? topraklar ?zerinde yeni yeni devletler kurulmakta ve kurulmaya ?al???lmakta. Bu ?al??malar b?y?k sava?lara yol a?maktad?r. Sava?larsa halk?n ya?am?n? do?rudan etkilemekte, halk? “ba?ka yerlere g??” bi?iminde yeni aray??lara sokmaktad?r.

Bu siyasal ve toplumsal geli?meler sonucunda Anadolu’ya olan g??leri ve bu kat?l?mlar sonucunda olu?an Anadolu co?rafyas?ndaki toplumsal mozayi?i, bu yeni co?rafyada ?zellikle Xlll. y. y?llarda toplumsal bunal?mlara neden olacak odakla?malar? ??yle toparlayabiliriz:

  • Hz. Ali’nin o?ullar?ndan Zeynel Abidin’in o?lu Zeyd’in soyu IX. y. y?l?n ilk ?eyre?inde Anadolu’ya ta??n?r. Malatya y?resine yerle?ir. ?nl? Battal Gazi bu topluluk i?erisinde Anadolu’da do?ar. Bu toplulu?un bir kolu daha sonralar? Isparta’ya dek da??lacak ve orada bilinen Veli Baba Oca?? do?acakt?r. Bu topluluk etnik olarak Arap, inan? olarak Alici/ Alevidir. Anadolu’da T?rkle?eceklerdir.

  • Hurremiye hareketinin ?nderi Babek’in ordusu i?erisinde ?nemli ?l??de T?rkler vard?r. Eba M?slim’e ?zenti duyuyorlar ve Ehlibeyt yanl?s?d?rlar. ?ran topraklar?ndaki Arap/?slam egemenli?ine kar?? bir ba?kald?r? y?r?tmektedirler. Azerbaycan’da ortaya ??kan bu hareket, Abbasi hizmetindeki T?rk komutan Af?in taraf?ndan 833- 34’l? y?llarda bast?r?l?r. Bilindi?i kadar?yla iki bin Babeki sava???s? Anadolu’ya, Bizans topraklar?na s???n?r. Rumeli’ye ge?en gruplar da vard?r. Ba?lar?nda ?nl? komutanlar? Nasr Theophobos vard?r. Divri?i, Arguvan ve Malatya dolaylar?ndaki Paulikenler aras?na yerle?ir ve onlarla Heterodoks olu?lar? nedeniyle kayna??rlar. Bu topluluklar ilerde Anadolu Alevili?inin ?e?nisi olacaklard?r.

  • Ortado?u devletlerince bask? ve k?y?ma u?rayan Mazdek- Hurremi- Babeki kal?nt?lar? farkl? zaman dilimlerinde ve ?e?itli gruplar bi?iminde Anadolu’ya g??er, yerle?ir, Alevi inanc?yla kar?l?p yo?rularak ve Alevi toplumu i?erisinde yerlerini al?rlar.

  • Abbasi halifeleri Harunre?it ve o?ullar? Memun, Mutas?m d?nemlerinde Ortaasya T?rkl???’ne s?cak bak?lacak, T?rk boylar?ndan askeri birlikler kurulacak, komutanl?k ve valiliklere T?rkler’den atamalar yap?lacak ve Araplar’la kar??malar? istenmeyen T?rk topluluklar? Abbasiler’le Bizans aras?ndaki tampon b?lge olan Anadolu’nun do?u kentlerine yerle?tirileceklerdir. “Avas?m kentleri” denilen bu b?lgelere yerle?tirilen T?rk boylar? genellikle Abbasiler’in denetiminde kalarak S?nni ?slaml??? benimseyeceklerdir. Daha sonralar? Anadolu’ya g??en bir?ok T?rk toplulu?u Avas?m b?lgesindeki etnikda?lar?n?n aras?na kolayl?kla yerle?ebileceklerdir.

  • 1015- 1070 y?llar? aras? Anadolu’ya fetih hareketi s?ras?nda kimi ak?nc? birlikleri ve onlarla birlikte hareket eden T?rkmen boylar? Anadolu’ya yerle?mi?lerdir.

  • 1071- 1079 y?llar? aras?nda Kutalm??o?ullar?’n?n Anadolu Sel?uklu Devleti’ni kurmalar? s?ralar?nda Anadolu’ya b?y?k bir T?rkmen ak?n? olur. B?y?k boylardan kopan k???k ?zerk gruplar Anadolu’ya gelirler. Giderek “T?rkiye”nin temellerini atacaklard?r.

  • B?y?k Sel?uklular, S?nni ?slaml??? temel alan bir d?zen kurmu?lard?. Alevi- ?ii T?rkmen boylar?yla aralar?nda ciddi ge?imsizlikler vard?. Alparslan bu sorunu T?rkmen boylar?n? Anadolu’ya s?rerek ??z?mlemi?tir.Ge?inilemeyen ve g?d?m alt?na al?namayan T?rkmen boylar?n?n Anadolu’ya s?r?m? t?m B?y?k Sel?uklu y?netimi boyunca s?rm??t?r. Bu, bir zoraki g???rmedir. Sel?uklular zoraki g???rmenin kapsam?na Ortado?u’daki ?ii, Bat?ni- ?smaili topluluklar? da sokmu?lard?r. Bu topluluklar Anadolu Alevili?inin yap?lanmas?na kat?lacaklard?r.

  • Anadolu’ya as?l toplu g??ler Asya’da ortaya ??kan Mo?ol- Cengiz olay? ?zerinedir. Cengiz Han (1206- 1227) Asya’n?n t?m?ne egemen bir devlet olur. Do?u Avrupa’ya, Ortado?u’ya ve Anadolu’ya do?ru geni?lemek ister. Bu hareketi, huzursuzluklara neden olur. Kimi devletleri, beylikleri y?kar. Gidilen yerlerde sivil halka zarar verilir. K?y?m, k?r?m yap?l?r ve zul?m uygulan?r. Sel?uklu ?lkeleri al?n?r. Bir?ok toplum ve topluluk Cengiz Han’a ba?lan?r. Mo?ol istilasi T?rkistan ve Ortado?u tar?m?na ve kent uygarl???na a??r darbeler indirir. Asya ve Ortado?u’nun siyasal ve y?netsel ?ehresi de?i?ir. Tedirgin olan toplumlar Cengiz ordular?n?n ?n?nden ka?arak, Anadolu’ya dolu?urlar. Bu vesileyle Anadolu’ya toplu g??ler olur.

  • Muhammed Harizm?ah’?n (1200- 1220) yanl?? politikas? Cengiz Han’? ?zerine ?eker. Yenilir ve devleti y?k?l?r. O?lu Celeleddin Harzem?ah (1220- 1231) Tebriz’i ba?kent edinerek Azerbaycan ?zerinde yeniden devletini kurarsa da, Mo?ollar’ca yeniden ortadan kald?r?l?rlar ve kalabal?k Harzemli T?rk kitlesi Ortado?u’ya, oradan da Anadolu’ya gelip yerle?irler. Erzincan, Erzurum’la birlikte kimi yerler Harzemliler’e ikta olarak verilir ve y?zbinlerce Harzem halk? Anadolu’ya yerle?tirilir. Bug?n Erzincan ve Dersim b?lgesinin bir?ok a?ireti kendisini Harzemli kal?nt?s? sayar.

  • Mo?ol ?mparatorlu?u topraklar?n?n Ortado?u b?l?m? H?la?? Han’?n pay?na d??er. H?la?? Han, 1258’de Ba?dat’a giderek insanl??a yak?mayacak ?l??de k?r?m ve zul?m uygular. Halifelik servetine el kor ve halifeyi ?ld?rt?r. ?ii- S?nni ayr?m?n? k?r?kler. Korku ve tedirginli?e d??en b?lge insan? Anadolu’ya s???narak k?r?mdan kurtulmaya ?al???r.

  • Anadolu, XII. y. y?ldan itibaren mutasavv?f dervi? ak?m?na u?rar. XIII. y. y?l Anadolu’su ise art?k bir dervi? yata??d?r. Bilindi?i gibi Ortaasya “Horasan Melamilli?i” nin kayna??d?r. Asya’daki siyasal ve toplumsal ?alkant?lar d???nce ve inan? ?evrelerini yeni aray??lar i?erisine iter. ?zellikle Mo?ol istilas?, yani Cengiz’in egemenlik giri?imi kitlelerle birlikte mutasavv?f ?evreleri de ?rk?t?r. Kimi kez bireysel, kimi kez grup olarak, kimi kez de kitlelerin ?nc?leri olarak kitleleriyle Anadolu’ya g??er, Anadolu’nun yeni siyasal, toplumsal ve inan?sal yap?lanmas?na kat?l?r ve ?nc?l?k ederler. Anadolu’daki da??n?k boylar?n yerle?mesinde, tar?ma ge?melerinde, ?retim yapmalar?nda, disipline edilmelerinde, Sel?uklu ve daha sonralar? Osmanl? d?zeni i?erinsinde yer almalar?nda, belli bir inan? yap?s? i?erisinde yo?rulmalar?nda mutasavv?f dervi?ler temel rol oynar ve temel ?nc?l?k g?revi yaparlar.

X. - XIII. y?zy?llarda Anadolu’ya olan g??lerin Hac? Bekta? Veli’ye ortam haz?rlamas? a??s?ndan karakteristik ?zellikleri ?unlard?r:

  • Anadolu’ya ilk gelen T?rk- T?rkmen n?fusu ve boylar? hakk?nda kesin bilgi yoktur. Mo?ol istilas?ndan ?nce O?uz boylar?ndan yaln?zca K?n?k, D??er, Ya?ma, Salgur, Av?ar ve Y?va boylar?n?n Anadolu’ya g?? g?nderdi?i saptanabilmektedir. Mo?ol istilas? ?zerine g?? artm?? ve di?er boylar? da kapsam??t?r. B?ylece O?uz boylar?yla birlikte K?p?ak, Pe?enek, Mo?ol, ?a?atay ve Harezmli topluluklar da Anadolu’ya gelmi?lerdir. Ortaasya’dan Azerbaycan’a dolu?an T?rk topluluklar?n?n ?o?u Anadolu’ya ge?mi?tir. Kaynaklar “?ekirge gibi ?ok say?da T?rkmen”in Anadolu’ya geldi?ini yazarlarsa da inand?r?c? kan?tlar vermezler. Yaln?z, bu durum Anadolu’ya bir- iki y?zy?lda olduk?a yo?un bir T?rk/ T?rkmen n?fusun geldi?inin belirtisidir. Cahen; bu g??lerin “onbinlerce olduklar? kesindir, ama y?zbinlerce olduklar? biraz ??phelidir” derse de, Mo?ol istilas?na kadar 200- 300 bin dolay?nda insan?n geldi?ini yazar. Kafeso?lu, X. - XII. y. y?llarda 550- 600 bin T?rkmen’in geldi?ini savunur. M. Halil Y?nan?, daha kabar?k bir rakam vererek bu d?nem Anadolu’ya 1 milyonun ?st?nde insan?n geldi?ini yazar. Ona g?re, 400 bin dolay?nda olan Melik?ah’?n ordusunun ??te biri aileleriyle birlikte Anadolu’ya y?nelmi?lerdir. Ayr?ca ?obanl?k ve ?ift?ilik yapmak i?in 500 bin T?rk ve M?sl?man gelmi?tir. XIII. y. y?l ortalar?nda Mo?ol d?neminde Anadolu’dan ge?en Rubruck, T?rkler’in yerli n?fusa oran?n? onda bir olarak verir. S. Yerasimos, Mo?ol istilas?n?n yaratt??? g?? dalgas?n?n Anadolu’ya “?ok ?nemli bir demografik katk? oldu?u” nu savunur. XIII. y. y?lda Anadolu’da bir n?fus patlamas? olmu?tur. Do?all?kla bu n?fus patlamas? ile etnik ve dinsel ?eki?meler bir tak?m s?k?nt?lar? da birlikte getirmi?tir.

  • Alevilik, ilkin Ortasaya T?rkl??? i?erisinde yay?lm??t?r. Anadolu’ya T?rk g??leriyle birlikte gelir. Anadolu’ya gelen g??lerin bir b?l?m? Alevi’dir. Bir k?sm? M?sl?manl?k’la ?amanl?k aras?nda bocalamaktad?r. Bir b?l?m? ise hen?z ?amanl?k ve di?er Asya dinlerindedirler. Bu d?nemler Anadolu, bu nedenlerle etnik ve dinsel bak?mdan karma??kt?r. G??ebeler aras?nda ge?erli ve yayg?n olan Alevilik, ?iilik ve Sofilik (tasavvuf) T?rk Anadolu’sunda giderek yayg?nla??r. T?rkmenler, toplum i?indeki etkileri ve sayg?nl?klardan dolay? B?y?k Sel?uklular’?n “ba?lar?ndan att?klar?na sevindikleri” dervi?lerini, dedelerini de birlikte getirmi?lerdir. Anadolu genelinde bu “mistik liderler”, yani mutasavv?f dervi? ve dedeler, babalar kendi tarikatlar?n? kurar ve “konfederasyonlar bi?iminde” ?rg?tlenirler. Giderek bu ?slam ve T?rk ??eleri “T?rk Anadolu’sunda ortaya ??kan bu yeni uygarl?k bile?imine” egemen olurlar.

  • XIII. y. y?l Anadolu’su mutasavv?f dervi?, dede, baba ve d???n?rlerle doludur. Heterodoks hareket doruktad?r. K?pr?l? ba?ta olmak ?zere bir?ok bilim adam?n?n kabul etti?i gibi ?slaml?k eski inan?lar?n ?zerinde zay?f bir ?rt?d?r. Kaynaklar bu d?nem Anadolu’sunda Alevi n?fusunu “milyonlarca” s?zc???yle anlat?rlar. Bu izlenim Prof. Babinger’i “Anadolu Sel?uklular? ?ii bir mezhebe mensup idiler. Yani tek kelimeyle Alevi idiler” kan?s?na g?t?r?r.

  • Anadolu’ya ilk g??ler s?ras?nda H?ristiyan halk tedirginle?ir. Bat? Anadolu’ya g??er. Seyrek n?fuslu ?? Anadolu’ya Rum feodallar? egemen olur. ?ki toplum b?lgeleri aras?nda ?ss?z b?lgeler do?ar. T?rkmen ?o?unluk g??ebelikte direnir. Sel?uklu y?netimi H?ristiyan k?yl?y? topraklar?na d?nd?rmeye ?al???r. Bir yerde Rum ve H?ristiyan k?yl?n?n savunucusu ve koruyucusu olmaya ?al???r. Ba?aramaz. D?nemin tarih?isi ?bni Bibi’nin yazd???na g?re bu d?nem Amadolu’sunda Fars?a, Rumca, T?rk?e, Ermenice ve S?ryanice gibi be? dil konu?ulmaktad?r. Ulusal birlik ve b?t?nl?k sa?lanamam??t?r. Bu kayna?mada Alevilik temel rol oynar. XIII. y. y?l heterodoks ve Alevi yap?lanmas? Anadolu’da etnik kayna?man?n yolunu a?ar. Sel?uklu Devleti’nin beceremedi?ini Alevilik yoluyla Anadolu ?ok etnikli, ?ok dinli toplumu kendi dinami?iyle ??zer. Ermeniler, S?ryaniler gibi Do?u kilisesine ba?l? olan H?ristiyanlar, Paulicienler gibi H?ristiyan heterodoks e?ilimleri Sel?uklu ve Dani?mendli y?netimlerini Bizans’a ye? tutarlar. Toplumda bir kayna?ma olur. Bu ortamda olu?acak olan Bekta?ilik’se bu olu?umu ger?ekle?tirir, ya?ama ge?irir.

  • T?rkler, din ??esinden ?ok, ulusal duyguya ?nem vermi?lerdir. Anadolu’ya g??m?? mutasavv?f dervi?ler, dedeler, babalar ?slaml??? Anadolu co?rafs?nda adeta bir ulusal dine d?n??t?rm??lerdir. Bu dedeler, babalar T?rkl??? ve ulusal ??eleri ?slam potas?nda de?il, ?slaml??? T?rkl?k ve ulusal ??eler potas?nda eritmi? ve yo?urmu?lard?r. XIII. y. y?l bu olu?umun dorukta oldu?u d?nemdir.

  • Asya’dan gelen n?fus Anadolu’da ?nemli olaylar yaratm??t?r. 1240’larda Sel?uklular’a, 1260’larda ise Mo?ollar’a kar?? direnmi?lerdir. Halk tabakalalar? i?erisindeyse etkin bir maya g?revi yapm??lard?r. Uygun kayna?may? yaratarak ?o?u kez fetih i?lerini kolayla?t?rm??lard?r. Toplumun maneviyat?na etki etmi?, yerle?melerine, ?retici olmalar?na ?al??m??lard?r. Ahilik ?rg?t? i?erisinde kent ekonomisine girmi?lerdir. Osmanl? Devleti’ nin kurulu?una kat?lm??lard?r. B?t?n bu ?nemli olu?umlar XIII. y. y?lda ger?ekle?ir. Hac? Bekta? Veli ise bu etkenlerin ?r?n?d?r, ?nc?s?d?r.

  1. XI. - XIII. Y?zy?l Aras? Siyasal- Y?netsel

Geli?meler:

XI.- XIII. y. y?l Ortasya ve Ortado?u’nun siyasal bak?mdan en ?ok bunal?ml? d?nemidir. ?stikrarl? ve kal?c? bir d?zen g?r?lmez. Hazar denizini odak alan b?lge ?zerinde bir?ok T?rk devleti kurulmu?tur. 1000’li y?llarda bu b?lgede O?uz Yabgu Devleti vard?r. Hazar denizinin do?usunda ve Aral g?l?n?n kuzeyinde uzanan topraklarda Mo?ol soylu Karahitay Devleti egemendir. Hazar ve Aral’?n do?usuna uzanan b?lgede T?rkl?k ??eleri ?slami ??elere a??r basan Karahanl? Devleti (840- 1212), Karahanl?lar’?n g?neyinde Hindistan’a kadar uzanan b?lgede ?slami ??eleri T?rkl?k ??elerine a??r basan Gazneli Devleti (962- 1187) vard?r. Ayn? b?lgede giderek ?ran’a ve Anadolu’ya do?ru geni?leyen B?y?k Sel?uklu Devleti (1038- 1157) kurulur. Bunlar?n insan kitlesi ayn?d?r. O?uzlar ve ?e?itli Asyal? boylar. O?uz boylar? bu devletler aras?nda ?eki?me konusu olur. Bu durum, O?uz halk?n?n huzursuzlu?una yol a?ar. B?y?k Sel?uklu Devleti, Abbasi Halife- Devleti’ni siyasal g?d?m?ne almaya ?al???r. B. Sel?uklu topraklar? ?zerinde bir d?nem ba?l?, bazen ba??ms?z Irak, Horasan, Kirman, Suriye ve T?rkiye Sel?uklu devletleri kurulur.

T?rkler’de ?lkeyi hanedan ?yeleriyle birlikte y?netme gelene?i vard?r. B?lgelere vali olarak atanan kimi hanedan ?yeleri ve valiler ba??ms?zl?klar?n? ilan ederler. ?h?idiler, Tuluno?ullar?, Harizm?ahlar bunlar aras?ndad?r. Yeti?kin olmayan ve gerekli beceriyi g?steremeyen hanedan ?yesi valilerin yanlar?ndaki “atabeyler”, “Atabeylikler” ad?yla irili- ufakl? devlet ve beylikler kurarlar. Kuzey Irak’tan Akdeniz’e kadar uzanan topraklar ?zerinde Zengiler, ?ran’da Salgurlular/ Fars Atabeyli?i, Azarbaycan’da ?ldenizliler/ Azerbaycan Atabeyli?i, Kuzey Suriye ve G?neydo?u Anadolu’da Be?tegino?ullar?/ Erbil Atabeyli?i, G?ney Suriye’de B?riler/ D?ma?k Atabeyli?i varl?klar?n? s?rd?r?rler.

T?rkler’in XI. y. y?lda Anadolu’ya ak?nlar?yla birlikte, ?zellikle Anadolu topraklar? ?zerinde kimi beylik/ devletler kurulur. Erzurum dolaylar?nda Saltuklular, Erzincan- Divri?i dolaylar?nda Meng?cekliler, ?? Anadolu B?lgesinde Dani?mendliler, Do?u ve G?neydo?u Anadolu topraklar?n?n bir b?l?m? ?zerinde Artuklular, Erzen, Bitlis y?resinde Dilma?o?ullar?/ Togan Arslan O?ullar, Van, Ahlat y?resinde S?kmenliler/ Ahlat?ahlar, Diyarbak?r y?resinde ?nal/ Y?nalo?ullar?, Harput- Elaz?? y?resindeyse ?ubuko?ular?, Anadolu’nun bat? kesimindeyse ?nan?o?ullar?/ Denizli- Ladik Beyli?i siyasal- y?netsel varl?klar?n? s?rd?r?rler. Bu ?lke topraklar? ad? ge?en Beylik ve devletlerle T?rkiye Sel?uklu Devleti aras?nda ?eki?me konusu olur. ?o?u, XIII. y. y?lda T?rkiye Sel?uklular?’n?n eline ge?er ve bu beylik ve devletlerin siyasal varl???na son verilir.

T?rkiye Sel?uklu Devleti siyasal- y?netsel varl???n? s?rd?r?rken, 1243’lerde K?seda? Sava??’yla Mo?ol ?lhanl? Devletine yenilir. Bunun ?zerine siyasal egemenli?i sars?l?r. Anadolu’da Mo?ol- ?lhanl? egemenli?i ba?lar. Devlet y?netiminde do?an otorite bo?lu?u ve toplum ?zerindeki egemenli?in gev?emesi ve b?lgelerde kimi beylik ve devletlerin kurulmas?na, b?lgede ulusal birlik ve ?lke b?t?nl???n?n bozulmas?na neden olur. ?nceleme konumuz olan XIII. y. y?lda T?rkiye Sel?uklular?’ndan bir?ok beylik do?arak ayr?l?rlar.

XIII. y. y?l siyasal bak?mdan bir d?n?m noktas?d?r. Y?zy?l?n ilk yar?s? T?rk- T?rkmen toplumunun Anadolu co?rafyas?nda birle?mesi, ulusal ve ?lkesel birli?ini kurmas? sava??m? i?inde ge?er. ?kinci yar?da ise, sa?lanan ulusal ve ?lkesel birli?i da??tmama sava??m? verilir. Do?all?kla, d?nemin bu durumu do?rudan toplumun ya?ant?s?na yans?r. Bu nedenle XIII. y. y?l? bir bunal?m d?nemi olarak nitelememek gerekir.

4) Ha?l? Sava?lar?n?n Yaratt??? Bunal?m:

Ha?l? Seferleri 1096- 1270 y?llar? aras?nda yap?l?r. Avrupa, do?uya ve ?slam ?lkelerine sekiz sefer d?zenler. Yakla??k iki y?zy?l s?ren bu sava?lar d?neminde do?u- bat? uygarl??? kar?? kar??ya gelir. Fakat konumuz a??s?ndan, yani Hac? Bekta?’?n ortaya ??k??? a??s?ndan ?nemli yan? Anadolu ve Ortado?u’da sergilenen sava?lar, kitle k?r?mlar?, insan ?l?mleri, ekonomik bunal?mlar ve k?tl?klard?r.

X. - XIII. y. y?llar aras?nda Avrupa’da n?fus patlamas? olur. N?fus patlamas? tar?m ?r?n?n?n art???n? zorunlu k?lar. Bat? Avrupa’da yeni alanlar tar?ma a??l?r. Feodal rant?n sabitli?ine kar??n, ?reticinin pay? artar. Bu durum Bat? Avrupa’daki feodal sistemin y?kseli? d?nemine rastlar. XIII. y. y?lda Avrupa’da feodalizm en y?ksek noktas?ndad?r. ?z?nde Ha?l? seferlerinin temelinde bu geli?me yatmaktad?r. Avrupa feodallar? Orta ve Do?u Avrupa topraklar?na do?ru da yay?l?m i?erisindedir. Akdeniz’deki Venedik, Cenova gibi ?talya kentleri Bat? Avrupan?n ticaretine arac?l?k etmektedir. Almanya ?mparatorlu?u’nun pazar? Venedik’in denetimindedir. Ceneviz, Venedik ve Piza Ha?l? seferleri s?resince burjuva ??elerini temsil ederler. ?talyan burjuvalar?ndan olu?an koloniler do?ar. Bunlar do?u ticaretinin ?nemli merkezleri olurlar. Ha?l? ??lg?nl???n? ticari al??veri?e d?n??t?r?rler. H?ristiyan din adamlar? ve papalar?n ?abalar? yaln?zca dinsel ama?l? de?ildir. Ama?lar?; maddi ve manevi olarak kilise iktidar?n? g??lendirmek ve yaymakt?r. Papal?k, daha sonraki merkeziyet?i monar?ilere ?rneklik ederek “otokratik merkeziyet?i bir otorite” kurarlar. Avrupa’n?n feodal temsilcileri olan baronlar, ??valyeler elde edecekleri arazi ve zenginlekler pe?indedirler. Yeni topraklar alarak etkinlik alanlar?n? geni?letmek ve monar?ik devlet olma yolunda b?y?mek isterler. Ha?l? seferleri, ??valyelerin ?lk?s? olur. Sava?, onlar i?in k?r(kazan?) kayna??d?r. Avrupa’n?n i?sizi, ?apulcusu, dinsel fanati?i bunun i?in yollara d?k?lm??t?r. Kud?s’?n al?nmas? H?ristiyan d?nyas?n?n kurtulu?unun simgesi yap?lm??t?r. Din adamlar?, Ha?l? seferlerini “Tanr?’n?n iste?i” olarak propaganda etmektedirler.

I. Ha?l? Seferinde (1096- 1099) Avrupa’n?n yoksul ve fanatik k?yl? kesimi yollara d??er. ?stanbul’da 600 bin H?ristiyan Ha?l? toplan?r. Bunlar?n geneli Anadolu’da ikinci K?l?? Arslan’?n vur- ka? takti?i, a?l?k ve susuzlukla yok olur. Antakya ?nlerine ancak 50- 100 bin kadar? ula??r. Kud?s’?, Fatimiler’den alarak bir Latin Devleti, Antakya, Urfa, Trablus?am, Sur ve Yafa’da da birer kontluklar kurarlar. B?lgede toplum, Frans?z feodalizmi t?r?nde bir feodaliteye sokulur.

II. Ha?l? Seferi (1147- 1149) Musul Atabeyli?i’nin Urfa kontlu?unu ortadan kald?rmas? ?zerine d?zenlenir. Bu sefere Almanya ?mparatoru ile Fransa Kral? kat?l?rlar. Alman ordular? Mesut taraf?ndan bozguna u?rat?l?r. Frans?z birlikleri ise T?rkmenler’in sald?r?lar?na u?rar. Geri kalanlar T?rk ve Rumlar’?n sald?r?lar?yla erirler.

III. Ha?l? Seferi (1189- 1192) Eyyubi h?k?mdar? Selahattin’in Kud?s’? almas? ?zerine d?zenlenir. Ha?l?lar bu sefere Alman ?mparatoru, Fransa Kral? ve ?ngiltere Kral?’n?n y?netiminde kat?l?rlar. Alman ordular? Anadolu’da ge?erken b?y?k yitikler verir. Ama Konya’ya girmeyi ba?ar?rlar. ?ar??lar? ya?malar ve bir?ok insan? ?ld?r?rler(1190). Ordular da??l?r. Di?er birlikler Akka’y? ku?at?rlar. Erzaklar?n?n bitmesi ?zerine, Akka m?sl?manlar?n?n direni?i k?r?l?r ve teslim olurlar. Kud?s’? almak i?in Selahattin Eyyubi’yle sava??rlar. Kud?s, M?sl?manlar?n elinde kal?r.

IV. Ha?l? Seferinde Ha?l?lar ?stanbul’a vararak Latin ?mparatorlu?u’nu (hanedanl???n?) kurarlar(1204- 1261). Kenti ya?malarlar. Halk ayaklan?r. Bizans hanedan ?yelerinden kimileri Anadolu’ya ge?erek ?znik ve Trabzon’da iki ayr? devlet kurarlar. ?znik Devleti 1261’de Latin ?mparatorlu?u’na son vererek Bizans ?mparatorlu?u’nu yeniden canland?r?r. Trabzon Rum ?mparatorlu?u ise Fatih Sultan d?nemine dek s?rer.

Selahattin Eyyubi’nin ?l?m? ve Eyyubi Devleti’nin par?alanmas?, Ha?l?lar’?n y?zy?l kadar daha Suriye’de kalmalar?na olanak verir. ?evre b?lge ve ?lkelere seferler d?zenlenirse de, ba?ar?l? ve kal?c? olamazlar. Ortado?u topraklar? ?zerine ayr?ca d?rt sefer daha yap?l?r.

Bu iki y?zy?l i?erisnde sava?lar nedeniyle Anadolu ve Ortado?u’da y?zbinlerce H?ristiyan ve M?sl?man ?l?r. Anadolu, Suriye ve Filistin’in bir?ok yeri yak?l?r y?k?l?r. Anadolu sava? alan? olmu? ve en ?ok zarar? g?rm??t?r. Sava? ekonomisi ya?an?lm??, ?retim d??m??, a?l?k ve k?tl?k ya?an?lm??t?r. Ha?l? seferleri Anadolu ve Ortado?u’daki T?rk- ?slam devletlerini g??s?zle?tirdi?inden, Mo?ol sald?r?lar? kar??s?nda diren?siz b?rakm??t?r. H?ristiyan din adamlar?n?n otoritesi sars?lm??t?r. Bu sava?lar b?lgedeki M?sl?man- H?ristiyan ili?kilerini bozmu?tur. Kapanmaz yaralar a?m??, din ve mezhep sava?lar?n? s?rekli k?lm??t?r. M?sl?manlar i?indeki H?ristiyan topluluklar? zarar g?rm??t?r. Yunus Emre, Mevlana ve Hac? Bekta? gibi h?manist ve evrenselcilere bu yaralar? kapamak sava??m? d??ecektir. Bunlar Hac? Bekta? ve Hac? Bekta?’lar?n do?mas?na neden olacakt?r. ??te b?ylesi bir XIII. y. y?l Hac? Bekta?’a kaynakl?k eder ve Bekta?ili?i ?n plana ??kar?r. Hac? Bekta?’?n felsefesindeki ac?, k?y?m, ?l?m, y?k?m, sava?, k?tl?k, a?l?k kar??tl???; din, dil, etnik, mezhep ve dinler ?st? bir dostluk ve bar?? i?erisinde “olgun insan”, “olgun toplum” olarak ya?ama iste?i bu g?zlemlerin ve ya?an?lanlar?n verdi?i derslerin sonucudur.

5) XI.- XIII. Y?zy?llarda Askeri Olaylar ve

Sava?lar?n Yaratt??? Genel Bunal?m:

Hac? Bekta?’lara ortam haz?rlayacak askeri olaylar? kronolojik s?ras? i?erisinde vererek; bir duygu, g?n?l, d???nce ve inan? adam? olan Hac? Bekta? Veli’nin do?mas?na hangi etkenlerin kaynakl?k etti?ini belirtmek, a??klamak amac?nday?z. ??nk? insan, ortam?n?n ?r?n?d?r. Onu, ko?ullar? yarat?r. Hac? Bekta?’?n ya?ad??? XIII. y?zy?l? da bu a??dan de?erlendiriyoruz. XIII. y. y?l? haz?rlayan geli?meler ve XIII. y. y?l ortam?nda Hac? Bekta? Veli konumuzun oda??d?r. D???n?rler, inan? adamlar?, g?n?l adamlar?, liderler bunal?ml? d?nemlerde ortaya ??karlar. Toplum, onlara gerek duyar. Hac? Bekta?’?n da ortaya ??k??? b?yledir. ?imdi T?rk/ T?rkmenler’in Anadolu’ya geli?leriyle ilgili ?nemli askeri olaylara, geni? kitlelerin k?r?m?na, zul?ma u?ramalar?na, kan ve can kayb?na neden olan sava? olaylar?na bakal?m. ??nk? bu olaylar, bunlar?n toplumdaki yank?s?, sonraki y?llara kalan izleri konumuz a??s?ndan ?nemlidir.

  • 26. A?ustos. 1071’de Bizans ?mparatorlu?u’yla B?y?k Sel?uklu Devleti aras?nda Do?u Anadolu’da Malazgirt Sava?? olur. B?y?k Sel?uklular’?n 50 bin ile Bizans’?n 100 bin dolaylar?ndaki ordusu kar?? kar??ya gelir. Bizans yenilir. T?rk/ T?rkmenler Anadolu’ya yerle?me olana??n? yakalarlar.

  • Kutalm??o?lu S?leyman ?ah Anadolu’da T?rkiye Sel?uklu Devleti’ni kurar ve geni?ler. Antakya’y? almas? Suriye Sel?uklular?’n? korkutur. Suriye Sel?uklu Meliki Tuta?’la Halep yak?nlar?nda yap?lan sava?? yitirince, S?leyman ?ah intihar eder (5. Haziran. 1086) .

  • I. K?l?? Arslan, Ha?l?lar’a kar?? 30. Haziran. 1097’de Dorileum (Eski?ehir) Sava??’n? verir. Yenilir ve ?ekilir. Ha?l?lar 100 bin ki?iyle ?ukurova’ya girer ve Antakya’y? ku?at?rlar. 40 bin ki?iyle Kud?s’? ku?at?r ve al?rlar. 70 bin Yahudi ve M?sl?man? ?ld?r?rler.

  • I. K?l?? Arslan, babas?n?n yerine T?rkiye Sel?uklular?’na sultan olur. Konya’y? ba?kent edinir. Dani?mendliler’i yener. 1104’de B?y?k Sel?uklu Devleti’nden ayr?larak ba??ms?z olur. Suriye’ye y?nelir. B. Sel?uklu sultan? Muhammed Tapar, Emir ?avl? konutas?nda T?rkiye Sel?uklular? ?zerine bir ordu g?nderir. Sava?? yitiren I. K?l?? Arslan at?yla Habur ?rma??n? ge?erken bo?ulur (1107) .

  • T?rkiye Sel?uklar?’yla Bizans ?mparatorlu?u aras?nda 17. Eyl?l. 1176’da Miryokefalon (Gelendost/ Kumdanl?) Sava?? yap?l?r. Bizans 100 bin ki?ilik bir orduyla Sel?uklu T?rkleri’ni Anadolu’dan atmak ister. Bizans ordusu yenilir. Bu olay, T?rkler a??s?ndan bir d?n?m noktas? olur. Anadolu’dan at?lamayacaklar? anla??l?r ve T?rkiye’yi yurd edinirler.

  • T?rkiye Sel?uklular?’yla Bizans aras?nda 1211’de Ala?ehir Sava?? olur. Bizans ordusu yenilir. Sel?uklu askeri ya?maya giri?ir. I. G?yaseddin Keyh?srev’in bir Bizans askerince ?ld?r?lmesi ?zerine durum de?i?ir. Laskeris, kar?? sald?r?ya ge?er. Sel?uklu ordusu b?y?k yitikler vererek, T?rk topraklar?na ?ekilir.

  • T?rkiye Sel?uklular? G?neydo?u Anadolu’yu almak, Kilikya Ermeni Krall???’n? ortadan kald?rmak, ?lkesel b?t?nl??? sa?lamak i?in 1218’de Keban Sava??’n? yaparlar. Mara? ve dolaylar? al?n?r. Ermeniler ?zerinde egemenlik sa?lan?r.

  • I. Alaeddin Keykubat, Akdeniz ve Karadeniz’e ula??r. Buradaki beylikleri ortadan kald?r?r. K?r?m’daki Su?dak’? al?r (1224) . Eyyubi ve Artuklu meliklerini yener. Anadolu’daki ilk T?rk beyliklerini / devletlerini ortadan kald?r?r.

  • Cengiz Han’?n ?n?nden ge?erek Anadolu’ya s???nan Harzem h?k?mdar? Celaleddin Harzem?ah’la T?rkiye Sel?uklu h?k?mdar? I. Alaeddin Keykubat aras?nda Erzincan’da 10. A?ustos. 1230’da Yass??emen Sava?? olur. ?? g?n s?ren sava?ta Harzem ordusu b?y?k yitikler ve ?ok say?da tutsak vererek yenilir. Celaleddin Harzem?ah ka?ar ve b?y?k bir olas?l?kla Dersimliler taraf?ndan ?ld?r?l?r. Halk?; Erzincan, Amasya, Larende ve Ni?de gibi ?evre illere yerle?tirilir. Buralar onlara ikta olarak verilir. Harzemlileri izleme bahanesiyle Mo?ollar 1231’de Anadolu’ya girerler. Amid, Erzen ve Meyyafarkin’i (Silvan) ya?malarlar. Siird’i be? g?n ku?at?r, kenti ald?ktan sonra halk? ?ld?r?rler. ?evre kent ve k?ylere giden Mo?ollar; - d?nemin yazarlar?n?n belirttiklerine g?re- , “insanlar? birer birer ?ld?r?rler”. Bu kaynaklara g?re; Amid y?resinde 15 bin, Siird’de ise 20 bin ki?i ?ld?r?lm??t?r. K?zlar tutsak al?n?p Azerbaycan’a g?t?r?l?r. Mo?ollar, Sivas’a kadar ilerlerler.

  • T?rkiye Sel?uklular?’n?n Do?u Anadolu’da egemenlik sa?lamas? Eyyubileri tedirgin eder. B?y?k bir orduyla harekete ge?erler. ?ki ordu 1234’de Harput yak?nlar?nda sava??r. Eyyubiler yenilirler. Sultan Alaeddin Eyyubiler’i Do?u Anadolu’dan t?m?yle uzakla?t?rmak i?in Rakka, Urfa, Harran ve Siverek’i al?r.

  • 1239’larda “Babai Olay?” denilen Alevi - T?rkmen ayaklanmas? patlar. Olay?n ?nderleri Baba ?shak’la Baba ?lyas Vefai tarikat?ndad?rlar. Baba ?shak olay? Mara?, Kahta, Ad?yaman, Malatya, Kefersut y?relerinde ba?lat?r. Ama?; olay?n as?l merkezi olan Amasya - Tokat Alevi - T?rkmenleri’yle ve bu y?redeki hareketin lideri Baba ?lyas’la ba? kurmakt?r. Ayaklanma, Amasya’dan Ad?yaman’a kadar geni?ler ve Anadolu’nun t?m?ne yay?l?r. Malya ovas?nda 1240’da verilen sava? yitirilir.

Tarihlere g?re; Malya Sava??’nda 3 bin - 6 bin Babai T?rkmen, bini Frank askeri olmak ko?uluyla 12 bin- 60 bin aras?ndaki Sel?uklu askerine kar?? sava?m??t?r. Babailer’in Sel?uklular? 12 kez yenilgiye u?ratmalar?n?, kentleri ele ge?irmelerini g?z ?n?ne al?rsak Babai ayaklanmac? ve sava???lar?n?n daha ?ok olmas?, en az 10 binin ?zerinde olmas? gerekir. D?nemin tarih?isi ?bni Bibi’ye g?re bu sava?ta 4 bin Babai Alevi- T?rkmen k?l??tan ge?irilir. 600 ki?i tutsak edilir. Baba ?shak da burada ?ld?r?l?r.?bni Bibi kad?n ve ?ocuklara de?inilmedi?ini yazarsa da, yan?l?yor olmal?d?r. Babailer’in kad?n ve ?ocuklar?yla birlikte sava?t?klar? bilinmektedir. Sel?uklular’?n kendilerine kar?? sava?an bu kad?n ve ?ocuklara dokunmayacaklar? d???n?lemez. Zaten d?nemin bir ba?ka yazar?, kad?n ve ?ocuklar?n bu k?r?mdan kurtulamad?klar?n? belirterek ?bni Bibi’yi tamamlar. Bar Hebraeus; “Bunlardan erkek, kad?n, ?ocuk, hayvan velhas?l hi?bir ?ey k?l??tan kurtulamad?…” demektedir.

  • Babai olay?ndan Sel?uklular’?n y?prand???n? g?ren Mo?ollar Anadolu’nun istilas?n? d???n?rler. Sultan II. G?yasettin Keyh?srev/ vezir Sadeddin K?pek y?netici ikilisi acizdir. Sel?uklu s?n?rlar?nda dola?an Boycu Noyan komutas?ndaki Mo?ol ordusu Kafkasya’daki G?rc? ve Ermeni birlikleriyle Erzurum’u ku?at?r. Kenti al?r, yakar ve y?kar. Erzincan ve Kemah ya?malan?r. Sivas’a do?ru ilerlenir. Sel?uklular 80 bin ki?ilik ordular?yla Su?ehri ‘nde Mo?ollar? kar??larlar. 1243 y?l?nda yap?lan K?seda? Sava??’nda Sel?uklular panik i?erisine girer, ordu bozulur ve ba?lar?nda sultanlar? II. G. Keyh?srev olmak ?zere ka?arlar. Sel?uklular’?n b?yle kolayca bozulacaklar?n? d???nemeyen Mo?ollar cesaret bulur ve ileri hareketlerini s?rd?r?ler. Suriye ve M?s?r’a ka?mak isteyen halk? ve askerleri ?ld?r?rler. Sivas al?narak halk?n ?o?u ?ld?r?l?r ve kent ??g?n ya?ma edilir. Kayseri ?zerine y?r?n?r. Bura da ya?malan?r. 10 bin dolay?nda Kayseri halk?n? Me?hed ovas?na ??kararak hunharca katlederler. Geri d?n?l?r. Erzincan al?narak ya?malan?r ve halk? katledilir. Sel?uklu ?lkesi ikibu?uk ay h?k?metsiz kal?r. Malatya suba??s? Re?ididdin halka haber vermeden hazinelerle birlikten ka?arak Halep’e s???n?r. Ermeniler yollarda yakalad?klar? s???nmac?lar? ?ld?r?rler. T?rkmenler kar???l?klar ??kar?rlar. Ticaret ve tar?m bozulur. ?lkede k?tl?k ba?lar. ?lke anar?iye bo?ulur. ?ktidar bo?lu?u do?ar, y?netim m?cadeleleri ba?lar. Anadolu, Mo?ol egemenli?ine ge?er. Sel?uklular, Mo?ollar’a vergi verir ve onlar?n ba?l?s? olurlar. Bu stat? 1277’ye dek s?rer. Bu tarihten sonra da Mo?allar Anadolu’yu i?gal eder ve do?rudan y?netirler. Mo?ollar’?n kurdu?u bu y?netim ?lhanl? Devleti’nin 1335’de par?alan???na dek s?rer.

  • Mo?ollar 1251’de Diyarbak?r ve Meyy?f?rkin y?resine girer, Suru?, Harran ve Urfa’ya kadar ak?nlar d?zenler, insanlar? ?ld?r?r, tutsak eder ve ?evreyi ya?malarlar. Kervanlar? soyarlar.

  • 1256’da Boycu Noyan k??lamak i?in Anadolu’ya girer. Sel?uklu birliklerini yeniden yener. Konya’ ya kadar ilerler. Mo?ollar, Do?u ve Orta Anadolu’yu istila ederlerken kalabal?k T?rkmen y???nlar? ve A?a?eriler de Malatya Harput b?lgesi ile F?rat- Musul y?relerini i?gal ederler.

  • H?lag? Han, Suriye seferi s?ras?nda ?ehzade Ya?mut’a 1257’de Mardin ve Meyy?f?rkin (Silvan) ’i ald?rt?r. Silvan ku?atmaya direnir. A?l?k felaket halini al?r. Kent halk? kedi, k?pek ve fareleri yerler. Mo?ollar, kente girdiklerinde birbirleri ?zerine y???lm?? insan ?l?leriyle kar??la??rlar.

  • Meml?k sultan? Baybars Mo?ollar? 1260’da Aynucalut Sava??’nda yener. Mo?ollar ilk kez ac? bir yenilgi al?rlar. Baybars’?n ?slam ?lkelerinde y?ld?z? parlar ve ?slam toplumlar?n?n koruyucsu(hamisi) olur.

  • Baybars, Muineddin Pervane y?netimindeki Sel?uklu ordusunun deste?indeki Mo?ol ordusunu 1277’de Elbistan Sava??’nda yener. Mo?ollar 6700 ?l?, pek ?okta tutsak verirler. Sel?uklu birliklerinin ?o?u Baybars’a kat?l?rlar. Kimileri de g?n?ll? tutsak olurlar. Baybars Kayseri’ye girer. Pervane’nin iki y?zl? siyaset uygulad???n? anlayarak ?lkesine d?ner. ?lhanl? h?k?mdar? Abaka Han Anadolu halk?n?n ve Sel?uklular’?n Baybars’la anla??p ?a??rtarak Mo?ollar’?n yenilmesine yol a?t?klar? gerek?esiyle ?? almak i?in Anadolu’ya gelir. Baybars’la gizlice anla?t??? i?in vezir Pervaneyi ?ld?rt?r. Erzurm ile Kayseri aras?na 200- 500 bin aras? insan ?ld?rt?r. Anadolu T?rk/ T?rkmen’inden - d?nemin kaynaklar?na g?re- 200 bin- 600 bin aras? insan ?ld?rt?r. Bir o kadar tutsak al?r. Tutsaklar?n 400 binini Bayburt’ta sal? verir. Semerkant’tan Kayseri’ye kadar ?ld?r?lenlerin say?s? 6 milyonu ge?er. Sadece Ba?dat’ta 2 milyon insan can verir. Bir?ok kent tarla haline gelir. Y?k?lanlar aras?na Tus’taki ?mam R?za t?rbesi de vard?r.

  • Sel?uklu emirlerinden Harzem k?kenli Diyarbak?r y?neticisi Baycar 1277’de ayaklan?r. L?lve Komutan? Hat?ro?lu’na ihanet ederek, Mo?ollar’a teslim eder. Mo?ollar onu par?alayarak, par?alar?n? illere g?sterilmek ?zere g?nderir ve halk? sindirirler.

  • Baybars’?n Anadolu’da olmas?n? f?rsat bilen Karamano?lu Mehmet Bey, II. Keykavus’un o?lu Siyavu?’u (Cimri ) sultan ilan eder. 37 g?nl?k bir y?netimden sonra Anadolu’ ya gelen Mo?ollar Mehmet Bey’le Siyavu?’u ?ld?r?rler. Cimri olay? ve Baybars’?n Anadolu i?lerine kadar gelmesi, Mo?ollar’?n Anadolu’yu i?gal etmelerine ve ?lkeyi tek elden y?netmelerine yol a?ar.

Mo?ollar’?n Anadolu’nun y?netimini do?rudan ?stlenmeleri ?zerine vezirler ve valiler halk ?zerinde bir s?m?r?, talan d?zeni kurdular. Taht kavgalar? kanl? boyutlar?yla s?r?yordu. Anadolu’daki Mo?ol hanedan ?yeleri, vali ve komutanlar? da zaman zaman merkezi y?netime kar?? ayaklan?yor ve halka s???n?yorlard?. Baltu (1296) ve S?lemi? (1298) ayaklanmalar? bunlar?n en ?nemlileridir. K?saca Hac? Bekta? ne yana baksa kan, ?l?m, sava?, siyasal m?cadele, k?tl?k ve s?m?r? g?r?yodu. Bunlar, onun Anadolu’ ya yeni bir ya?am tablosu getirmesinde temel etken olacaklard?r.

  1. XI.- XIII. Y?zy?l Anadolu’ sunun D???nsel ve ?nan?sal Yap?s?:

?slam d?nyas?nda felsefe hareketleri Abbasiler d?neminde H?ristiyanla?m?? Yunan felsefesine ait yap?tlar?n ?evirilmeleriyle ba?lar. Felsefeden dayanak bulan tasavvuf giderek sistemle?ir. X. y. y?ldan sonra tasavvuf bir d???nce sistemine d?n???r. As?l felsefe ak?mlar? da yine X. y. y?l ba?lar?nda do?ar. ?nc?l???, Do?a felsefesi ile ilgili ak?mlar yapar. Giderek bu ak?m; Eflatun’la Aristo’nun felsefe sistemlerini uzla?t?ran ve bunu Yeni Eflatuncu yorumlarla donatan Me?aicilik ile, Eflatunculuk’la gnostik felsefeyi birle?tirerek yeni bir at?l?m yapan ??rakilik olarak iki ????rda geli?irler. Buna kar??n ?slam d?nyas? XII. ve XIII. y. y?lda iki ?nemli badire atlat?r. Bunlar Ha?l? seferleriyle Mo?ol istilas?d?r. Bu olaylar VIII. - XI. y. y?llar aras?ndaki olguyu (pozitif / m?sbet) bilim ara?t?rmalar?n? ve ?zg?r d???nceyi zay?flat?r. E?ari kelamc?l??? d???nce tart??malar?n? durdurur. E?itim, iskolastik bi?im alarak ba?nazl??? artt?rm??t?r. Felsefe ak?mlar?na ho?g?r? kesilmi?tir. Felsefe, Kelamc?l???n sonuca var?? arac? olmu?tur. XIII. y. y?ldan sonra felsefe ak?mlar? yerlerini t?m?yle kelam ve tasavvuf hareketlerine b?rakm??lard?r.

Ha?l? seferleri ve Mo?ol istilas? sonras?nda Anadolu’da dinsel ve d???nsel ba?da?ma olduk?a bozuldu. Kitle i?erisinde k?zg?nl?k ve k?rg?nl?klar do?du. Anadolu d???nsel ve inan?sal birli?i derin yarlar ald?.

XIII. y?zy?l bu dinsel ve mezhepsel karga?al?klara ??z?m arama ?abalar?yla ge?er. Hac? Bekta? Veli Anadolu toplumunun d???nce ve inan? uzla??m?n?n ve dayan??mas?n?n mimar? olur. Bu yan?yla XIII. y. y?l dinlerin ve mezheplerin bir biriyle kayna?ma sa?lad??? bir d?nem olur.

?slam d?nyas?nda d???nce ve inan? ak?mlar? genellikle iki temel ?zerinde yap?lanm??lard?r. Birincisi Ehlis?nnet (S?nnilik), ikincisiyse Ehlibeyt (?iilik/ Alevilik) . Ara ak?mlar bu iki koldan birine yana?arak varl?klar?n? s?rd?rm??lerdir. Mutezile, ?hvan?lsafa, Mazdekilik, Karmatilik, Hurremilik, ?smaililik, Bat?nilik… gibi ak?mlar hep Ehlibeyt ak?m? i?erisinde yerlerini alarak genel ?slam anlay???na kazand?r?lm??lard?r. Bu ak?mlar?n ?slam temeli ?zerinde Bekta?ilik ad? alt?nda yo?rulmas?nda Hac? Bekta? Veli ?nemli rol oynar.

Asya g??leriyle bir?ok da T?rkmen dervi?i, mutasavv?f?, dedesi, babas?, d???n?r? Anadolu’ya gelirler. Bunlar T?rkistan- Horasan- Mavera?nnehir’de Melamilik, Yesevilik ve Vahdet- i V?cut ak?mlar? i?erisinde yo?rulmu? kimselerdir. Anadolu’nun kentlerine yerle?ir, ?o?u kez y?ksek kesimlere seslenir, aristokrat ve ayd?n tabakas? i?erisinde ya?arlar. Bir b?l?m?yse k?rsal kesimlere ve halk aras?na yerle?irler. Bu hareket Anadolu’da kendi i?erisinde bi?imlenir. Birincisi Muhyiddin Arabi (?l. 1241) ve evlatl??? Sadruddin Konevi(?l. 1274) ile temsil edilenler ahlak??l??? temel al?rlar. ?kinci gurupsa K?brevilik ile Suhreverdilik tarikatlar?nda toplan?rlar ve daha ho?g?r?l?, daha estetik bir karakter g?sterirler. Necmeddin Razi (?l. 1256), Baha?ddin Veled (l. 1228), Burhanedd?n Muhakkik- i Tirmizi (?l. 1240) K?brevilili?i temsil ederler. Evhaduddin Kirmani’yse (?l. 1237) Suhrevirdili?in temsilcisidir. Bu tarikatlar ?ranilik etkisi ta??rlar. Orta Anadolu’nun Konya, Kayseri, Tokat ve Amasya gibi ticaret ve k?lt?r merkezlerine yerle?irler. Halk?n dinsel ya?am?nda ?nemli ?l??de rol oynarlar .

Bu iki ahlak?? ve estetik?i ak?m XIII. y. y?l?n ortalar?nda Mevlana Celaleddin (?l. 1273) ve Mevlevili?i do?urur. Mevlana, ?zellikle Sel?uklu y?neticileriyle iyi ili?kiler i?erisindedir. Mevlevilik’se kent insan?n?n ve y?netici ?evrelerin tarikat? olacakt?r. Ahi Evren’in kurdu?u Ahilik’se kent insan?n? ?rg?tlemesi ve ekonomik ya?ama sokmas?yla birlikte, Mevlevili?e g?re ayr? bir yol izler.

Tasavvuf, XIII. y. y?l Anadolu’ sunda g??ebe, yar? g??ebe ve k?yl?k ?evrelerde ?nemli temsilciler bulur. Bu ak?m? Anadolu’ ya “Horasan Erenleri” getirmi?lerdir. ?slama yakla??m? y?zeyseldir. Bu bir “halk tasavvufu” ak?m?d?r. Temsilcileri baba, dede ve atalard?r. Horasan Melamili?inin/ Melametili?inin devamc?s?d?rlar. Hac? Bekta? Veli bu hareket i?erisinden ortaya ??kacak ve bu harekete yeni bir d?zen verecektir.

Bu genel ak?mlar?n d???nda XIII. y. y?l Anadolu’ sunda ya?am?? ve toplum ?zerinde derin izler b?rakm?? bir?ok d???n?r ve inan? adam? vard?r. Fahreddin Irakeyn (?l. 1289) ’in Tokat’ ta tekkesi vard?r. Kalenderiler’le ili?kilidir. S?raceddin Urumavi (?l. 1283) Konya’da ya?am?? ve Mevlana yanl?s?d?r. Bir ba?ka Mevlana yanl?s? olan Kutbeddin ?irazi hikmet, tabiiye, riyaziye ve t?p uzman?d?r. Hac? M?barek Haydari ise Haydari halifelerindendir. XIII. y. y?lda ya?am??t?r. Tabduk Emre ile Yunus Emre de yine bu y?zy?l?n insanlar?d?r. Bat?ni- Alevi ak?m?n i?erisinde yer alm?? ve toplumumuz ?zerinde bug?nlere kalacak ?l??de izler b?rakm??lard?r.

Hac? Bekta? Veli, tasavvufun Anadolu’da en geli?mi? d?nemini ya?ad??? XIII. y?zy?l?n insan?d?r. Bu d???nce- inan? ak?mlar?n?n ve tasavvuf hareketinin en canl? oldu?u d?nemde hareketin i?erisinde yer alm??t?r. Horasan Melamili?i’nden Anadolu Bat?ni- Alevi Kalenderili?i’ne uzanan ?izginin temsilcisidir. D???nce ve inan? hareketlerinin en canl? oldu?u bir ?a?da, bu hareketlere bir d?zen kazand?rarak, Bekta?ilik ????r? i?erisinde toparlayarak, bir?ok hareketi Bekta?ilik ?zg?nl??? i?erisinde eritip, kar?p ve yo?urup bi?imlendirmeyi ba?arm??t?r. O’nun ululu?u i?te buradan kaynaklan?r.

  1. XI.- XIII. Y?zy?l T?rkiyesi’nde Toplumsal Yap?:

B?y?k Sel?uklular olsun, T?rkiye(Anadolu) Sel?uklular? olsun toplum olarak k?yl?l??e, ekonomi olarak tar?ma dayan?rlar. Topraklar?n, memur ve subaylara maa?lar?na kar??l?k i?letme hakk?n?n verilmesi esas?na dayanan ?kta sistemi temel al?nm??t?r. B?y?k Sel?uklular hanedan ?yelerini Anadolu topraklar?n? almalar? durumunda kendilerine ikta olarak verilece?i ?zendirmesiyle, Anadolu’yu fethettirir, bir?ok hanedan ?yesini merkezden uzakla?t?r?r, Ortado?u ve Anadolu’ya yerle?tirirler.

T?rk devletlerinde ?lke y?netiminin hanedan ?yelerinin ortak mal? olu?u esast?r. T?rkiye Sel?uklular? da kamu topraklar?n?n h?k?mdarl?k ailesinin mal? olmas? ilkesini benimsemi?tir. Merkezi y?netimin g??lenmesi, iktidar? padi?ah?n ?ahs?nda toplam??t?r. XI. y. y?l?n sonlar? h?k?mdarl?k ailesi iktalar? d?nemi olmu?tur. B?y?k ?apta devlet m?lkiyeti ortaya ??km??t?r. Merkeziyet?i e?ilimin artmas?yla, XII. y. y?lda h?k?mdarl?k ailesi iktalar? devletin s?k? denetimine al?nm?? ve basit birer kazan? kayna?? d?zeyine indirilmi?lerdir. T?rkiye Sel?uklular? iktalar? illerdeki vali ve askerleri kapsayacak ?l??de yayg?nla?t?rarak ve b?y?k ikta sistemini k?rarak feodalla?may? ?nlemeye ?al??m??lard?r.

Sel?uklularda toprak ?zerinde devlet m?lkiyeti esas olmakla birlikte, uygulamada ?zel m?lkiyet vard?r ve yayg?nd?r. Devlete yararl?l?k g?steren ki?ilere temlikler verilmi?tir. Bu lkin miri topraklardaki vergilerin bireylere b?rak?lmas? bi?iminde ba?lar ve giderek i?eri?i ?zelm?lkiyet?ilik lehine de?i?ir. Bu vergi hakk? giderek devletin toprak ?zerindeki haklar?ndan vazge?mesiyle sonu?lan?r. Topraklar tam m?lkiyetiyle ?zel ki?ilere b?rak?l?r. Vak?flar ?zelle?meyi kamufla? yaparak y?r?t?rler. Dahas? II. ?zzettin Keykavus 1260’larda bir k?y? parayla satar.

Mo?ol d?nemi, Anadolu’da ?zel m?lkiyetlerin b?y?k ?l??de ?o?almas?na, Bat? feodalitesini an?msatan y?zlerce k???k beyli?in do?mas?na yol a?ar. Askeri iktalar ?zel m?lklere d?n???r. ?kta sisteminin d???nda, b?y?k arazi sahibi dihkanlar varl?klar?n? s?rd?r?rler. Kamu/ devlet m?lkiyetine dayanan ikta sisteminin d???nda geni??e bir ?zel m?lk alan? olu?mu?tur. K???k arazi sahibi ?zg?r k?yl?l?k de vard?r. T?rkiye Sel?uklu devleti/ toplumu, XIII. y. y?lda geni? arazilere sahip b?y?k ailelerin egemenli?inde ve g?r?n??e g?re feodal bir devlettir.

Sel?uklu toplumu, bir s?n?fl? toplumdur. S?n?flar kristalize olmu?tur. ?lkede tam anlam?yla bir beyerki/ zengin erki(plutokrasi) vard?r. ?ranl? ve ?ranl?la?m?? ??eler devlet ?zerinde, y?netimde egemendirler.E?itim ve k?lt?r bu do?rultuda yap?lanmaktad?r. Kamucu/ devlet?i toplum yap?s?ndan s?n?fl? feodal toplum d?zenine ge?i? izlenmektedir. Toplum, bu ge?i?in sanc?lar?n? ?ekmektedir. Bu toplumsal sanc?lar kendini; g??ebe- yerle?ik, T?rk/ T?rkmen- ?rani ??eler, ?ii(Alevi)- S?nni ?at??mas? ve az?ok ?zg?r kabile ?yeli?i bi?iminde ya?at?lan g??ebe y???nlar?n “T?rkmenlik”ten ??k?p yar?- ba??ml? k?yl? konumuna zorlanmas?na kar?? g?sterilen direni?ler bi?iminde ortaya kor. T?rkmen feodalla?maya kar?? tepki g?stermektedir. Art?k XIII. y?zy?l Anadolusu’nda bir s?n?fl? toplum ve s?n?fsall?k ?zerine oturtulmu? bir d?zen vard?r. Toplumun huzursuzlu?u ve tepkisi buradan kaynaklanmaktad?r. Hac? Bekta? da bu yap? ve d?zen i?erisinde bir tepki ve yeni bir ideal d?zen koyucu olarak g?r?n?r.

D?nemin yazarlar?ndan ?bni Said’in verdi?i bilgiye g?re, Sel?uklu ?lkesinde 400 bin k?y vard?r ve bunlar? 36 bini harapt?r. XIII. y. y?l?n sonlar?ndan itibaren k?tl?klar Anadolu’yu kas?p- kavurmaktad?r.Bu durumda toplumuna duyarl? yakla?an, toplumunun dertlerini dert edinen Hac? Bekta? ve Hac? Bekta?’lar?n ??kmas?/ do?mas? ka??n?lmazd?r. D?nemin toplumsal ya?ant?s?, toplumsal- ekonomik- siyasal d?zeni, askeri k?r?mlar, do?al felaketler, bask? ve zul?mlar Hac? Bekta?’?n ortaya ??kmas?n?n zorunlu ve ka??n?lmaz ortam?d?r. Ko?ullar, Hac? Bekta?’? do?urmu? ve ?ne ??karm??t?r.  

- II-

HACI BEKTA? VEL?’N?N K?KEN?

VE YA?AMINDAN ?NEML? KES?TLER

1- “Bekta?” Ad?n?n Anlam? ve K?keni:

Ara?t?rmac?lar Hac? Bekta?’?n ger?ek ad?n?n “Muhammed”, mahlas?n?n ise “Bekta?” oldu?unu, ayr?ca “H?nk?r”?n da Fars?a olup “H?davendig?r”?n k?salt?lm??? oldu?unu, lakap olarak kullan?ld???n? yazarlar. Vakfiyelerde ad?n?n “Hac? Bekta?” oldu?u belirtilir.

“Bekta?” s?zc??? T?rk?e’dir. ?emseddin Sami Bey’in “Kam?s- i T?rki”sine ve Ahmet Vefik Pa?a’n?n “Leh?e- i Osm?ni”

Bu yazı toplam 1037 defa okundu.
Bu Yazıya Henüz Yorum Eklenmemiş.
Erdoğan SEZER
2.H?z?r?ah Etkinli?i
Veli GÜLSOY
1.Hızırşah
Erdal Yıldırım
FAŞİZME RAMAK KALA..
ARŞİVDE ARA
SİTE ANKET
Yenilenen Web Sitemizi Nasıl Buldunuz ?
Çok Güzel Olmuş
Güzel
İdare Eder
Kötü