20 Temmuz 2018 Cuma Saat 18:00
Veli Sıfatlı Pir
30 Mayıs 2012 Çarşamba Saat 13:11
Birincisi Hacı Bektaş; ikincisi de Şah Safiyüddin (Safevi) yolundan olan Şah İbrahim... Velilik, Alevi felsefesine özgü bir olgudur

VEL? SIFATLI P?R
Hac? Bekta? Veli’nin ad?ndaki (T?rk?e s?yleni?i; Veli Hac? Bekta? olmal?d?r) veli unvan? ?nemlidir. Alevi felsefesindeki velayet y?k?n? ta??makla y?k?ml? en ulu ki?iye verilen bu unvan, Aleviler aras?nda iki ki?ilik i?in kullan?lm??t?r. Birincisi Hac? Bekta?; ikincisi de ?ah Safiy?ddin (Safevi) yolundan olan ?ah ?brahim... Velilik, Alevi felsefesine ?zg? bir olgudur.

Veli Hac? Bekta?’?n, ana baba taraf?ndan Arap olmad??? ortadad?r. Onun T?rkler aras?nda, T?rk k?lt?r? ile yeti?ti?i, gerek ya?ant?s?ndan, gerek d???ncelerinden anla??l?yor.

Buna kar??n; Hac? Bekta?’?n soyunun ?mam Ali’ye ??kart?lmas?, ger?ekte ?mam Ali’nin manevi miras?na sahip ??kmaktan kaynaklan?r. Hac? Bekta?’a veli unvan?n?n verilmesi de i?te buradan do?ar. Bug?n Alevi-Bekta?i edebiyat?n? incelersek, Hac? Bekta? Veli’nin, Hz.Ali’nin don de?i?tirmi? bir ?ekli gibi g?r?ld???n? rahat?a saptayabiliriz. Ozan Ali ?lhami bir nefesinde bunu ??yle dile getirir:

“E?len turnam e?len Ali misin sen
Ali sevilmez mi deli misin sen
Yoksa Hac? Bekta? Veli misin sen?”

Anadolu’daki Ali d???ncesi, toplumun yap?s?na g?re yeniden bi?imlendirilerek Arap ve Acem’deki tutuculuktan ar?nd?r?lm??t?r. Bundaki en ?nemli katk? da Hac? Bekta? Veli’ye aittir, diyebiliriz.

Hac? Bekta? ile ?mam Ali aras?nda kan ba?? olmasa bile ilim (bilgi) ba?? vard?r. S?radan insanlar, i?te bu manevi ba?lant?y? bilemedikleri i?in; Hac? Bekta?’? bir Arap gibi g?rme yan?lg?s?na da d??m??lerdir. Bunun ger?ekle ilgisi yoktur.

Anadolu’da yeti?ti...

Hac? Bekta? Veli’nin tahminen 1240 y?llar?nda veya bu tarihin hemen ?ncesinde Anadolu’ya geldi?i; Babal?lar ayaklanmas?n?n lideri Baba ?shak’a ba?land???, onun halifesi oldu?u; Baba ?shak’?n 1240 y?l?nda ?ld?r?lmesinden sonra Sulucakarah?y?k ?evresine geldi?i; hemen hemen b?t?n ara?t?rmac?lar taraf?ndan kabul edilir. Bu g?r???n baz? y?nleri yanl??t?r...

Anadolu, o ?a?larda b?y?k d???n?rlerin harman oldu?u bir yerdir. ?yle Horasan’dan gelen herkesin hemen kabul g?rd???, veli say?ld??? gibi mant??? benimsemek olanaks?zd?r. O d?nemi yans?tan menak?b kitaplar?nda, ?eyhler ve babalar aras?nda kuvvetli bir varl?k m?cadelesinin oldu?unu g?r?yoruz. Vilayetname’de anlat?lan ?yk?lerin en ilgin?lerinden biri de, Anadolu erenlerinin Hac? Bekta? Veli’yi Anadolu’ya sokmamak i?in yapt?klar? ittifaka ili?kin olan?d?r. Halk?n, hi? tan?mad??? birisini, gelir gelmez var olan babalara, dedelere, ?eyhlere tercih ederek kendisine veli yapmas? ak?l ve mant?kla ba?da?maz. Bu nedenle, ailesi Horasanl? olmakla birlikte, Hac? Bekta?; Babal?lar aras?nda, Anadolu’da yeti?mi? ve kendisini, gerek eylemleri, gerek d???nceleri ile kabul ettirmi?tir...

Hac? Bekta?, 1240 dolaylar?nda Anadolu’ya gelmi? olsayd?, tamamen hareket i?inde olan T?rkmenlere s?z dinletmesi olanaks?z olurdu. Belli ki, o, T?rkmenler aras?nda ya??yordu... Ba?s?z kalan ?nemli bir kitleyi, 1240 isyan?ndan sonra alm??, olduk?a g?venli say?labilecek Sulucakarah?y?k ?evresine g?t?rm??t?r. Bizzat bu kitlenin lideri gibi ortaya ??kmam?? olsa bile, onlar?n manevi g?das?n? veren insan olmu?tur. Gerek ???kpa?azade tarihinde, gerekse Elvan ?elebi’nin Menak?b?l Kudsiyye adl? kitab?nda, Hac? Bekta?’?n, Babal?lar ayaklanmas?na kat?lmad??? vurgulan?r ve ya?ad??? d?nem de ayd?nlan?r.

Bizce, Hac? Bekta? Veli, Babal?lar Ayaklanmas?’ndan ortalama 20 y?l ?nce, Cengiz Han’?n T?rkistan’a sald?r?p yak?p y?kt??? d?nemlerde Anadolu’ya gelmi?; ailesinin sayg?nl???, kendisinin parlak zek?s? ?nemli bir kitle taraf?ndan tan?n?p tutulmas?n? sa?lam??t?r.

Hac? Bekta? Veli’nin 1240 isyan?n?n askeri lideri olan Baba ?shak’?n halifesi oldu?u g?r??? de geleneksel bilgilere uymaz. Hac? Bekta? d???ncesinde, bir ?eyhin, bir komutana m?rit olmas? m?mk?n de?ildir...

?imdiye de?in kesin bir belge bulunmamas?na kar??n; Hac? Bekta? Veli’nin, Karamao?ullar? hareketinin bilgi dokusunu dokudu?unu s?ylemek yanl?? olmasa gerekir.?zellikle, 1277 y?l?nda, Karamano?lu Mehmet Bey’in “aya?? ?ar?kl?, ba?? k?z?l k?lahl?” Alevi T?rkmenlerin ba??nda Konya’y? ele ge?irmesi ve burada yay?nlad??? ferman ?nemlidir. Bu fermanda, “Bundan sonra; devlet dairelerinde, evlerde, sokaklarda T?rk?e’den ba?ka bir dil kullan?lmayacakt?r. Aksi hareket edenler idam olunacakt?r” denilmesi ?ok anlaml?d?r.

Sel?uklu y?netiminin resmi dil olarak Fars?a’y? se?mesine bir tepki olan bu istek; Alevi kitlelerin tavr?n? yans?t?yordu. Alevi Bekta?iler; gerek dinsel t?renlerini, gerekse sanatlar?n? ?z T?rk?e ile dile getiriyorlard?. Yunus Emre’nin ?iirlerini Mevlana gibi Fark?a de?il de T?rk?e yazmas?, bu yakla??m?n sonucudur... Yunus Emre, Hac? Bekta? Veli’nin Makalat adl? kitab?nda dile getirdi?i g?r??lerden etkilenmi? ve onlardan baz?lar?n? ?iirle dile getirmi?tir. ?rne?in: Hac? Bekta? Veli “A??klar?n tenleri ?l?r, canlar? ?lmez.” diye yazm??, Yunus Emre bunu,

“?l?r ise ten ?l?r
Canlar ?lesi de?il” diye ?iirle?tirmi?tir.

Hac? Bekta? Veli’nin, Ahmet Yesevi dervi?i oldu?u yayg?n bir kan?d?r. Buradan yola ??k?larak Hac? Bekta? Veli’ nin ?eriata ba?l? oldu?u kan?tlanmaya ?al???l?yor. Hemen belirtelim ki, Ahmet Yesevi ?eriatla s?n?rl? birisi de?ildir. Nak?ibendi tarikat?n?n bu yoldan ??km?? olmas?, Yesevili?in S?nnili?ini g?stermez. Ahmet Yesevi ad?na g?r?len hikmet tarz? ?iirlerin ?o?u onun de?ildir. Ahmet Yesevi’yi bir Nak?ibendi gibi g?steren bu ?iirlerin, Nak?ibendili?in etkisi ile daha sonradan ona mal edildi?i bug?n art?k anla??lm??t?r. ??nk?, 12.Y?zy?l’da ya?ayan Ahmet Yesevi’ye mal edilen kimi ?iirler, daha sonraki y?zy?llarda meydana gelen olaylardan s?z etmektedir. Bu ?iirler, 16. Ve 17. Y?zy?llarda Nak?ibendiler taraf?ndan bi?imlendirilmi?tir. Bu nedenle, sonradan de?i?tirilen metinlere bakarak Yesevili?i koyu S?nnilik olarak g?stermek de do?ru de?ildir.

Prof. Fuat K?pr?l?, Yesevili?i, S?nnilik gibi g?rmenin yanl?? oldu?unu daha sonra kabul etmi?tir.

13.Y?zy?l’daki Anadolu Alevi T?rkmenlerinin ba?lar?na k?z?l k?lah ge?irip sava?lara ?yle kat?ld?klar?n? kaynaklar ortakla?a belirtiyor. Velayetname’de iki yerde de Hac? Bekta?’?n ba??na k?z?l renkli sar?k sard??? yaz?l?d?r. Bu ?ok ?nemli kay?t; Hac? Bekta? Veli’nin a??k a??k tav?r tak?nd???n? ve Hz.Ali yolunda bir Alevi oldu?unu ortaya koyar.

Osmanl?lar zaman?nda, devletin ve medresenin etkisiyle k?z?l k?lahlar, beyaza ?evrilecektir.

Hac? Bekta? Veli, tam bir halk adam?d?r. Saray? ve kenti de?il, k?rsal alan? ve k?yl?leri ye?lemi?tir. Gerek halk? ezen Sel?uklu Devletine, gerekse Anadolu’yu yak?p y?kan Mo?ollara kar?? T?rk halk?n?n ?rg?tlenmesinde birinci derecede etkili olmu?tur. H?nk?r, yoksullar?n, g??s?zlerin yan?nda yer alm??, cehalete, zorbal??a kar?? ??km??; felsefesini bunu ?zerine kurmu?tur...

Hac? Bekta? Veli’nin elinde k?l?? k?fir ?lkelerine sava?a ??kan birisi gibi g?sterilmesi olay? tamamen yanl??t?r. Onun d???ncesinde, insana k?ymak b?y?k bir g?naht?r. Cihat veya gaza denilen sava? ise, insan?n kendi nefsiyle yapt??? sava?t?r. Bekta?i d???ncesinde en b?y?k d??man, insan?n i?inde bulunan k?t? arzular, k?t? d???ncelerdir. ??te bunlar?n tepelenmesi bir insan i?in birinci g?rev say?lm??t?r...

Hac? Bekta? Veli’nin en tan?nm?? eseri, Makalat adl? kitab?d?r. ?nce Sefer Aytekin, daha sonra da Esad Co?an taraf?ndan T?rk?e’si yay?nlanan Makalat, bir dinbilgisi kitab? say?labilir. Bu kitapta, Alevi-Bekta?i yolunda temel kavram olan “D?rt Kap?-K?rk Makam” d???ncesi a??klanm??t?r.

Bundan ba?ka, H?nk?r’a mal edilen ama i?inde katk? oldu?u anla??lan ?erh-i Besmele adl? kitap yay?nlanm??t?r. Do?.Dr. Bedri Noyan, ?u kitaplar?nda Hac? Bekta? Veli’ye ait oldu?unu yazar : Fevaid, Bahr’?l Hakay?k, ?athiyye, Makalat-? Gaybiyye ve Kelimat-? Ayniyye, Hurdename, ?ss’?l Hakika...

Baba Res?l’un ileri gelen halifelerinden olup, sonraki geli?meler dikkate al?nd??? takdirde, tarihte en ?nl? Baba ?lyas halifesi olarak ?nlenecek olan, Hac? Bekta?-? Vel? hakk?nda d?neminin kaynaklar?nda hi? bir bilgi bulunmaz. Onun ?zerine b?t?n bilinenler a?a?? yukar? Vilayetn?me’ye dayan?r. Muhtemelen Uzun Firdevs? taraf?ndan Hac? Bekta?’?n ?l?m?nden hemen hemen iki y?zy?ldan fazla bir zaman sonra yaz?lan bu eser de, asl?na bak?l?rsa Hac? Bekta?’? tam olarak ortaya koyabilecek nitelikte de?ildir. Ancak yine de ?ok faydal? bilgileri de i?erir.

G?n?m?ze kadar Hac? Bekta?, ???kpa?az?de’nin onun Baba ?lyas’la olan ili?kisine a??k?a i?aret etmesine ra?men, genellikle Baba ?shak’?n halifesi say?lm??t?r. ??phesiz bu e?ilimin nedeni yine ?bn B?b?’nin, Baba Res?l olarak Baba ?shak’? g?stermesidir.

Hac? Bekta?’?n Baba?ler isyan?n?n lideri ile ili?kisinden ???kpa?az?de’den ?ok daha ?nce s?z eden kaynak, Men?k?bu’l-?rif?n’dir. Burada her hangi bir isim belirtilmeksizin yaln?zca “Baba Res?l” unvan? ge?er ve Hac? Bekta?’?n onun “ileri gelen halifesi” (hal?f-i hass) oldu?u kaydedilir. Ancak Elvan ?elebi konuya daha bir kesinlik getirerek Hac? Bekta?’?n Baba ?lyas’?n halifesi oldu?unu anlamam?za yard?m edecek ifadeler kullan?r; yine de ?nde gelen bir halife olup olmad???na ait hi? bir ?ey s?ylemez.

?u halde, Ahmed Efl?k?, Elvan ?elebi ve ???kpa?az?de’ nin ??l? tan?kl???yla Baba ?lyas ile Hac? Bekta? aras?nda bir ?eyhlik-halifelik ba?lant?s?n?n bulundu?u kesinlik kazan?r. Ancak bu ba?lant?ya ait ayr?nt? bilgi mevcut de?ildir. Bununla birlikte, gerek ???kpa?az?de’nin gerekse Elvan ?elebi’nin ifadeleri g?zden ge?irilecek olursa, Hac? Bekta?’?n hi? de Efl?k?’nin dedi?i gibi Baba Res?l’?n ileri gelen halifesi olmad??? anla??l?r.

E?er b?yle olsayd?, mant?k bak?m?ndan onun da Babai ?syan?n da hi? ??phesiz Baba ?shak, ?eyh Osman, Aynuddevle Dede (Ayna Dola) ve di?er halifeler gibi aktif bir g?rev almas? veya en az?ndan Baba ?shak gibi ayaklanma s?ras?nda yahut daha sonra ya ?ld?r?lmesi, ya da yakalan?p hapse at?lmas? gerekirdi. Oysa hem Elvan ?elebi, hem de ???kpa?az?de’nin kay?tlar?, onun isyana kat?lmad???n? a??k?a ortaya koyuyor: Elvan ?elebi, “Hac? Bekta?’?n sultan?n tac?n? g?ze almad???n?” yazarken, ???kpa?az?de, “karde?i Mente?’le birlikte Baba ?lyas’a ba?land???, sonra birlikte K?r?ehir’e geldiklerini, oradan Kayseri’ye ge?ip, Mente?’in buradan Sivas’a giderek orada (??phesiz Sel?uklu kuvvetleriyle ger?ekle?en ?at??ma da d?r?ld???n?, bunun ?zerine Hac? Bekta?’?n Karayol’a (Sulucakara?y?k’e) gitti?ini bildiriyor.

Bu durumda Elvan ?elebi’nin ve ???kpa?az?de’nin bu ?ok a??k tan?kl?klar?ndan yola ??karak ?u g?r??? ileri s?rmek olanakl?d?r. Hac? Bekta?, ya onaylamad??? i?in veya bizim bilemedi?imiz herhangi bir nedenle isyanda hi? bir aktif rol almam??, g?r?n??e g?re isyan s?ras?nda ve daha sonra uzunca s?re gizlenerek izini kaybettirmi?, daha sonra -ve b?y?k bir olas?l?kla- Mo?ol i?gal ve egemenli?inin neden oldu?u kar???kl?klardan faydalanarak Sulucakara?y?k’te ortaya ??km??t?r.

Alevi-Bekta?? gelene?inin s?zc?s? olan Vil?yetn?me ise, Hac? Bekta?’? ?ok daha de?i?ik bir ?er?eve i?inde sunar. Bu eser, Hac? Bekta?’? daha do?umundan itibaren ele al?r. Vil?yetn?me’ye g?re Hac? Bekta?, Horasan’?n Ni?apur ?ehrinde do?mu? olup ?mam M?sa K?z?m’?n neslinden gelen ve ?br?him-i S?ni diye tan?nan Seyyid Muhammed’in o?ludur.Hac? Bekta?’?n Anadolu’nun daha eski T?rk s?kinlerinden olmad???, Mo?ol istil?s? s?ras?nda buraya g?? etti?i kesindir. Yine Vil?yetn?me’ye g?re, Anadolu’ya ?nce - Dede Gark?n’?n yerle?ti?i b?lge olan - Elbistan’dan gitmi?, burada Dede Gark?n’?n ?evresiyle kar??la?m??t?r.B?ylece Elvan ?elebi’den ba?ka, Hac? Bekta?’? ?nce Dede Gark?n’?n ?evresine yerle?tirerek Elvan ?elebi’yi do?ruluyor.. Yine bu Vilayetname’ye g?re, Hac? Bekta? oradan Kayseri ve ?rg?p’e, daha sonra da Sulucakara?y?k’e (bug?nk? Nev?ehir’e ba?l? Hac?bekta? il?esi) ge?mi?tir.

Hac? Bekta?’?n ni?in buray? se?ti?i do?rusu ?zerinde d???n?lecek bir konusudur. Asl?nda bu b?lgeyi se?en yaln?z o de?ildi. ?syandan sonra Muhlis Pa?a ve ?eyh Osman da K?r?ehir’e yerle?mi?lerdi. D???ncemizce gerek bu ikisinin, gerekse Hac? Bekta?’?n, daha ba?ka b?lgeler varken, K?r?ehir y?resini tercih etmeleri, buradaki T?rkmen boylar?yla ilgili olmal?d?r. Hac? Bekta?, kendisinin bu b?lgedeki Baba? hareketine mensup T?rkmen boylar? aras?nda rahat?a kimli?ini gizleyerek saklanabilece?ini d???nm?? olabilir. Nitekim Vil?yetn?me’de de belirtildi?i gibi, bu b?lgede yar? g??ebe bir ya?am s?ren ?ok say?da T?rkmen a?ireti vard?. Sel?uklu h?k?metinin Baba?ler ?zerindeki bask? ve takibi ortadan kalk?nca da, b?y?k bir olas?l?kla a???a ??kmay? hesap ediyordu. Ancak onlar?n bu bekleyi?leri fazla uzun s?rmemi? ve 1243 y?l?nda Mo?ollar’?n Anadolu’ya gelmesiyle birlikte, Sel?uklu h?k?meti kendi ba??n?n derdine d??m??t?r.

Hac? Bekta?’?n bu b?lgeye yerle?mesi konusuna Ir? ne Beldiceanu’nun bir ka? y?l ?nce yay?mlad??? bir makale, yepyeni bir boyut kazand?rmaktad?r. XV. ve XVI.Y?zy?la ait Karaman ey?leti tahrir defterleri ?zerinde ger?ekle?tirilen bu ilgin? ara?t?rma, Hac? Bekta?’?n Sulucakara?y?k’e Vil?yetn?me’nin yazd??? gibi yaln?z bir dervi? olarak gelmedi?ini, kendine ba?l? Bekta?lu ad?n? ta??yan bir oymakla birlikte geldi?ini gayet a??k bi?imde g?stermektedir. Bu da T?rkmen babalar?n?n ayn? zamanda hem kabile ?efi hem de d?n? reis olduklar?na ait g?r??? destekliyor. ??te Hac? Bekta? b?yle bir Baba? ?eyhi olarak Sulucakara?y?k’e gelmi? ve yine Baba?ler’e mensup buradaki bir ba?ka T?rkmen boyu olan ?epniler aras?na yerle?mi?ti. Hac? Bekta?’?n bu tercihi bize, onun iradesindeki Bekta?lu oyma??n?n ?epni boyunun bir par?as? oldu?unu d???nd?r?yor. E?er bu ger?ekte b?yle ise, o zaman onun yerle?mek ?zere ni?in Sulucakara?y??? tercih etti?i sorusunun yan?t? da verilmi? olur.

Hac? Bekta?’?n Sulucakara?y?k’te bu boya mensup ?dr?s Hoca ve e?i Kad?nc?k Ana ile yak?n ili?ki i?ine girmi?tir.

Kimli?i konusunda hen?z yeterli bilginin bulunmad??? Kad?nc?k Ana (Hatun Ana, yahut Fatma Bac?) ba?ta olmak ?zere, bu k?yde giderek ?n?n? ?evreye yaymak suretiyle civardan pek ?ok m?rid edindi?i ve faaliyetlerini uygulamaya ba?lad??? anla??l?yor. Hac? Bekta? Veli’nin Mo?ol egemenli?i d?nemine rastlayan bu faaliyetlerinin, genellikle T?rkmenler i?inde Baba ?lyas’?n ve kendinin fikirlerini yaymak oldu?u kadar, b?lgedeki gayri m?slimler ve hatt? Mo?ollar aras?nda ?sl?miyet propagandas?ndan olu?an hayli yo?un bir ?al??ma ve ?aba harcad???, Vil?yetn?me’ye dayan?larak s?ylenebilir. Hac? Bekta? 669/1270-71 y?l?nda ?l?nceye kadar Sulucakara?y?k’ te ya?am?? ve bu arada baz? Mo?ol otoriteleriyle de ili?kileri olmu?tur. Ayr?ca o d?nemdeki di?er tasavvuf ?evreleriyle, bu arada ?zellikle Mevl?n? ve etraf?ndakilerle, K?r?ehir’deki Ah? Evran’la da baz? ili?kileri bulundu?unu, Vil?yetn?me ve Men?k?bu’l-?rif?n’deki bilgilere dayanarak s?yleyebiliriz.

Her ne kadar isyan olay?na kat?lmam?? olsa da, Hac? Bekta? Baba ?lyas’?n halifelerinden biri olarak onun fikirlerinin yay?c?s? olmu?tur. Ne var ki, bu konuda elimizdeki ana kaynak olan Vil?yetn?me’de bu iki ?ah?s aras?ndaki bu ilgiye ait en ufak bir ?maya rastlanmad??? gibi, Baba ?lyas’?n ad? da ge?mez. Ancak Hac? Bekta?’?n halifeleri aras?nda bir Baba Res?l yahut Res?l Baba’dan bahsedilir ki, hi? ??phesiz bu Baba ?lyas’tan ba?kas? de?ildir ve Alevi-Bekta?? gelene?i aradan ge?en bir ka? y?zy?l boyunca iki ?ahsiyet aras?ndaki bu ili?kiyi, Hac? Bekta?’?n y?kselen kimli?ine yak???r bir bi?ime sokarak tersine ?evirmi?tir. Buna kar??l?k, ??retmeni s?fat?yla bir Lokm?n-? Perende’den ve en ?ok da ?eyhi ve kendisine Rum diyar?nda halifelik veren ?stad? kimli?i ile Ahmed-i Yesev?’den s?z edilir.

Vil?yetn?me’ye g?re Lokm?n-? Perende, babas? taraf?ndan Hac? Bekta?’?n e?itimi ile g?revlendirilmi?tir ve Ahmet-i Yesev?’nin halifesidir. Bu Lokman-? Perende hakk?nda b?t?n bilgimiz bundan ibarettir. Bununla beraber, Revzatu’s-Saf?, Hab?bu’s-Siyer ve Nefeh?tu’l-?ns’de, XI. Y?zy?lda ya?am?? ?nl? mel?met? ?eyhi Eb? Sa?d-I Eb?’l-Hayr ile ?a?da? bir ?eyh Lokm?n-? Serahs?’den bahsolunmaktad?r. ?lk iki kaynakta yanl?zca mezar?n?n Herat’ta bulundu?u kaydedilmi?, ???nc?s?nde ise, Lokm?n-? Serahs? ile Lokm?n-? Perende’nin ayn? ki?i oldu?unu zannetirecek bir menkabe anlat?lm??t?r. Dolay?s?yla buna dayanarak Lokm?n-? Serahs?’ nin ayn? zamanda Lokm?n-? Perende (U?an Lokman) diye de tan?nm?? olabilece?i olas?l??? kuvvetlidir.

Alevi-Bekta?? gelene?indeki Ahmed-i Yesev? - Hac? Bekta? ba?lant?s?na gelince, yine kronolojik nedenden dolay? buna olanak yoktur; her ikisinin ?l?m tarihleri aras?nda y?z y?ldan fazla bir zaman fark? vard?r. Ancak Vil?yetn?me’deki Ahmed-i Yesev? menkabelerinin bollu?u ve Hac? Bekta?’?n bu b?y?k T?rk ?eyhine ba?lanmas?n?n ba?ka bir anlam? oldu?u ??phesizdir. Bizce b?t?n bunlar bir bak?ma Hac? Bekta?’?n ger?ekten Yesev? gelene?i ile bir alakas?n?n bulundu?unu g?stermeye yarad??? gibi, vaktiyle F.K?pr?l?’ n?n ?ok yerinde olarak belirtti?i ?zere, Ahmed-i Yesev?’nin T?rkmen ?evrelerinde hayli pop?ler bir sima oldu?unu da kan?tlamaktad?r. Bundan dolay? Hac? Bekta?’?n Baba ?lyas’a ba?lanmadan ?nce, bir Yesev? dervi?i olamamakla beraber, Yesev? gelene?ini koruyan bir tarikata (Haydar?lik) mensup oldu?unu, Baba ?lyas’?n ?evresine kat?ld?ktan sonra ayn? zamanda Vef??li?i de ge?ti?ini, yahut kendi mensubiyetini korudu?unu da s?yleyebiliriz. Bekta??lik tarikat?nda Yesev? an’anelerinin neden ya?ama?a devam etti?ini, hatt? Vel?yetn?me’nin yaz?ld??? ?a?a kadar bu gelene?in varl???n? neden s?rd?rd???n? ancak bu bi?imde a??klayabiliriz.

Vil?yetn?me’nin ?n?m?ze koydu?u problemlerden bir ba?kas? da, Hac? Bekta?’?n Haydar? geleneklerine de ba?lanm?? olmas?d?r. ??nk? Vil?yetn?me’de bir de Kutbedd?n Haydar’dan bahsedilmekte ve bu zat Ahmed-i Yesev?’nin nefes evl?d? yap?lmaktad?r. Bilindi?i gibi Haydar?lik, Yesev?lik tarikat? ile Kalender? geleneklerinin birle?tirilmesi suretiyle Kutbedd?n Haydar taraf?ndan XII. Y?zy?l sonlar?nda ?ran’da kurulmu? heterodoks bir T?rk tarikat?d?r. ??te bir yandan bu ?nemli konu, ?te yandan Vil?yetn?me’ de Hac? Bekta?’? bir Haydar? dervi?i bi?imde tan?mlayan sat?rlar, bizce Hac? Bekta?’?n bir Haydar? ?eyhi oldu?unu g?steriyor. K?saca bu durumda Hac? Bekta?’?n tasavvuf? kimli?i konusunda ?unu s?yleyebiliriz: Hac? Bekta? Anadolu’ya bir Haydar? dervi?i olarak gelip bir Vef?? ?eyhi olan Baba ?lyas’a intisap etmi?, onun halifeli?i mevkiine y?kselerek bu h?viyetiyle Sulucakara?y?k’e gelip yerle?mi?tir. Gerek Baba ?lyas’a intisab?, gerekse isyana kat?lmasa bile Baba? muhitine mensup bulunmas?, onu ayn? zamanda bir Baba? ?eyhi olarak da d???nmemizi gerektiren bir nedendir.

Hac? Bekta?’?n ait oldu?u ?evreyi ve tasavvuf? ortam? bu s?retle belirlemeye ?al??t?ktan sonra onun mistik ?ahsiyetini incelemeye ge?ebiliriz. Ba?ta ???kpa?az?de olmak ?zere kaynaklar kendisini “meczup” bir dervi? bi?iminde tan?ml?yorlar. ???kpa?az?de Hac? Bekta?’?n ne bir ?eyh olacak, ne de bir tarikat kuracak durumda oldu?unu, kendini bilmeyecek kadar cezbe sahibi bulundu?unu yazar. Em?nudd?n b.Davud Fakih ad?nda bir XV.y?zy?l m?ellifi, Ris?le-i Kudsiyye n?m?ndaki eserinde Hac? Bekta?’? “mecz?b-? mutlak (Tanr? a?k? ile akl?n? yitirmi? kimse)” diye niteler. Yine bir XVI.Y?zy?l yazar? V?hid?, kitab?nda benzer ifadeler kullan?l?r. B?t?n bu bilgilerin ortak yan?, tasavvuf terminolojisindeki tam kimli?i ile Hac? Bekta?’?n bir mecz?b-? hak?k?, yani kendini b?t?n varl???yla il?h? cezbeye kapt?rm??, s?rekli bu durumda ya?ayan biri oldu?udur.

Asl?nda do?rusunu s?ylemek gerekirse, bu bilgileri birden bire kabullenmek zordur. Zira Hac? Bekta?’?n Baba ?lyas ile ili?kileri ve Sulucakara?y?k’teki faaliyetleri, s?ylendi?i gibi kendinden tamamen habersiz bir meczup kabul edilmesini zorla?t?racak niteliktedir. Bununla beraber, onun d?n? ilimlerde derinle?mi?, tasavvufun y?ksek bir d???nme d?zeyine ula?m?? bilgin, kendinbi Tanr?ya adamm?? bir kimse oldu?unu ileri s?rmek de, kendinden habersiz bir meczup g?z?yle bakmak kadar bizce a??r? bir yakla??md?r.

Baz? ara?t?rmac?lar, Hac? Bekta?’?n S?nn? ve tasavvuf ina?lar?n? benimsemi?, kendini Tanr?’ya adam?? bir kimse oldu?una kan?t olarak, ona mal edilen Makal?t’? g?sterirler. Bir kere Makal?t’?n ger?ekten Hac? Bekta? taraf?ndan yaz?ld???n?n hen?z kan?tlanmam?? olmas? bir yana, bu kan?tlanmam?? olsa bile, bir kere bu eserin, tasavvuf edebiyat?ndaki bir ?ok benzeri gibi, m?ridlere basit d?zeyde tasavvufu ??retmek i?in yaz?lm?? bir el kitab? oldu?unu anlamak son derece kolayd?r. ?kinci olarak Makal?t’?n, Hac? Bekta?’?n ki?ili?ine uygun heterodoks d???nceler yans?tmak zorunda oldu?u da s?ylenemez. ??nk? ?uras? unutulmamal?d?r ki, bu tip pop?ler nitelikte ve a?a?? derecedeki m?ridler i?in yaz?lm?? eserlerde, T?rkiye gibi, S?nn?li?in egemen durumda oldu?u bir orta ?a? ?lkesinde kolay kolay S?nn? ?sl?m’a kar?? ?eylere rastlamak olanakl? de?ildir. Bu itibarla Makal?t’a bakarak Hac? Bekta?’?n heterodoks bir T?rkmen babas? de?il, S?nn? bir mutasavv?f oldu?unu ileri s?rmek kesinlikle ikn? edici de?ildir.

Onun Baba ?lyas’?n halifelerinden biri oldu?unu hi? bir zaman g?zden uzak tutmamak gerekir.

Bir ba?ka g?r??, Hac? Bekta?’?n Oniki ?mam ???li?i’ne dayal? bir din ve tasavvuf anlay???na ba?l? bulundu?unu ileri s?rm??t?r. Yaln?zca Vil?yetn?me’deki Hac? Bekta?’?n Oniki ?mam soyundan geldi?ine dair pasaja dayanarak onu bir ??? mutasavv?f kabul etmenin de tarihsel bir dayana?? yoktur. ??nk? bu olay? onayl?yacak hi? bir kan?t g?sterilemeyece?i gibi, esasen, daha ?nce de anlat?lmaya ?al???ld??? ?zere, Hac? Bekta?’?n ya?ad??? d?nemde Anadolu’da Oniki ?mam ???li?i’ nin varl???n? ortaya koyacak herhangi bir tarih? kan?ta rastlanmam??t?r. Bizce bu t?rl? yorumlar, Bekta??lik tarikat?n?n XVI. Y?zy?lda fiilen olu?umu s?ras?ndaki ??? etkilere bak?larak yap?lm?? olmal?d?r. Bizce Hac? Bekta? da t?pk? ?eyhi Baba ?lyas gibi, daha ?ok ?sl?m ?ncesi eski T?rk inan?lar?yla yorumlanm?? bir ?sl?m anlay???n? m?ridlerine vermekteydi. Bundan dolay? kendisinin ?a?da?? olan Mevl?n?’ n?n bu y?zden ona pek de iyi g?zle bakmad???n? Men?k?bu’l- ?rif?n bize g?stermektedir.

Bu heterodoks karakterine ra?men Hac? Bekta?, hi? olmazsa XV.y?zy?la ait kaynaklardan itibaren g?r?ld??? ?zere, S?nn? topluluklarda da ?nde gelen evliy?dan kabul edilmi? ve onlar?n nazar?nda da b?y?k bir sayg? ve kutsall??a eri?mi?tir; h?len de ?yledir. Bu y?zden Hac? Bekta?-? Vel? S?nn?ler’ce daima Alevilik-Bekta??lik’ten ve Alevi-Bekta??ler’den ayr? de?erlendirilmi?tir. Bunun nedeni herhalde, XV.y?zy?la gelinceye kadar Hac? Bekta?’?n bir vel? s?fat?yla halk h?f?zas?na mal olmas? ve Alevi-Bekta??li?in S?nn?lik d??? yap?s?na bak?larak b?yle bir tarikat?n, Hac? Bekta? ile ilgisinin bulunamayaca?? d???ncesi olmal?d?r.

Bu yazı toplam 559 defa okundu.
Bu Yazıya Henüz Yorum Eklenmemiş.
Erdoğan SEZER
2.H?z?r?ah Etkinli?i
Veli GÜLSOY
1.Hızırşah
Erdal Yıldırım
FAŞİZME RAMAK KALA..
ARŞİVDE ARA
SİTE ANKET
Yenilenen Web Sitemizi Nasıl Buldunuz ?
Çok Güzel Olmuş
Güzel
İdare Eder
Kötü