20 Temmuz 2018 Cuma Saat 17:54
Dedeler ve Ocaklar
30 Mayıs 2012 Çarşamba Saat 13:28
ANADOLU ALEVİLİĞİ’NDE OCAK SİSTEMİ VE DEDELİK KURUMU Ali Yaman

ANADOLU ALEV?L???’NDE

OCAK S?STEM? VE DEDEL?K KURUMU

Ali Yaman

(Bu makale 23-28 Ekim 2000 tarihinde ?rg?p'te ERVAK taraf?ndan d?zenlenen Uluslararas? Anadolu ?nan?lar? Kongresi'nde sunulan bildiridir.)

Daha ?nce yapt???m?z ?al??malarda da ifade edildi?i ?zere Anadolu Alevili?i'nin sosyal ve dinsel yap?lanmas?nda temel ?neme sahip kurumlardan en ?nemlisi "Dedelik Kurumu"dur. 19. Y?zy?l sonlar?nda Anadolu'da ya?anan sosyo-ekonomik d?n???m ve ?zellikle T?rkiye Cumhuriyeti'nin kurulmas? sonras? giderek artan oranda ya?anan k?rdan kente g?? olgusu nedeniyle, zay?flam?? olan bu kurum, Anadolu'da Alevili?in g?n?m?ze ula?mas?nda birinci derecede rol oynam??t?r. Bu bak?mdan Anadolu’da Alevilik konusunun anla??labilmesinde bu kurum anahtar role sahiptir dersek fazla abartm?? olmay?z. Osmanl? ?mparatorlu?u’nun par?alanarak T?rkiye Cumhuriyeti’nin kurulmas? ve cumhuriyeti kuran kadronun sosyo-ekonomik yap?y? d?n??t?rmek i?in yapt?klar? yap?sal m?daheleler sonucunda Ocak Sistemi ve Dedelik Kurumu giderek zay?flamaya ba?lam??, bug?n art?k i?levsiz ancak temsilcilerinin yani Dedelerin ve Taliplerin ismen varoldu?u bir durum ortaya ??km??t?r.T?rkiye Cumhuriyeti’nin ya?ad??? sosyo-ekonomik de?i?im s?recinde Ocak Sistemi i?levsiz hale gelmi?, Ocak Sisteminin temel unsuru olan Dedelerin i?levleri giderek yeni sosyal kurumlarca ?z?msenir olmu?tur. Bug?n i?inde bulunulan durum bu kurum bak?m?ndan da bir ge?i? a?amas?n? simgelemektedir. Eski etkili i?levlerine kavu?malar? olanaks?z olan bu kuruma bug?n?n toplumsal yap?s?n?n ne gibi roller verece?ini veya i?levsiz tarihe malolmu? bir kurum halini al?p almayaca??n? zaman g?sterecektir. Biz bu bildirimizde 1994’ten bu yana s?rd?rd???m?z alan ala?t?rmalar? ?er?evesinde elde etti?imiz veriler do?rultusunda, belli bir d?nem ?ok ?nemli i?levler g?rm?? bu sosyal kurumun dayand??? Ocak Sistemi ve Dedelik Kurumu hakk?nda baz? temel bilgiler sunmak ve ?nemli y?nleri ?zerinde durmak istiyoruz. Yine burada Ocak adlar?na ili?kin en son ara?t?rmalara dayanan bir Ocak listesini de bu konuda ?al??an bilim adamlar?n?n bilgisine sunmu? olaca??z. (1)

?ncelikle Ocak Sistemi ve Dedelik Kurumuna ili?kin yararland???m?z kaynaklar? ?u ?ekilde s?ralamak olanakl?d?r: 1.Ocakzade Dede ailelerine ait her t?r yaz?l? belge, 2.Yerli ve yabanc? ara?t?rmac?larca haz?rlanm?? tez, kitap ve makaleler, 3. Anadolu’da ve ?stanbul’da belli yerlerde y?r?tt???m alan ara?t?rmalar? s?ras?nda elde etti?im veriler.

Burada ?ncelikle alan ?al??malar?m s?ras?nda sadece burada ele alaca??m?z konuya y?nelik ziyaret etti?im dergah ve ocaklar? da sunmak istiyorum: Anadolu’da: Abdal Musa Sultan Dergah? (Antalya, Elmal?, Tekke K?y?), A?u ??en Oca?? (Tunceli, Hozat, Karabak?r (2) [Bargini] K?y?), Koca Seyyid Dergah? (Elaz??, S?n K?y?), Baba Mansur Oca?? (Tunceli, Mazgirt Dar?kent [Muhundi] Buca??), Seyyid Battal Gazi Dergah? (Eski?ehir, Seyitgazi), Garip Musa Oca?? (Sivas, G?ne? K?y?), H?d?r Abdal Oca?? (Erzincan, Kemaliye, Ocak K?y?), Piri Baba Dergah? (Amasya, Merzifon), Kara Pirbad Oca?? (Sivas, Divri?i, ?merli K?y?), Koca Le?ker Oca?? (Erzincan, Ba???ta?), Pir Sultan Oca?? (Sivas, Y?ld?zeli, Banaz K?y? ve Tunceli, P?l?m?r, Hac?l? K?y?) (3), Seyyid Baba Oca?? (Sivas, Divri?i, Akme?e [Ziniski] K?y?), Sultan Sinemil Oca?? (Kahramanmara?, Elbistan, Kantarma K?y?), ??caettin Veli Dergah? (Eski?ehir, Arslanbegli), ?ah ?brahim Veli Oca?? (Malatya, Arguvan, Ball?kaya [Mezirme] K?y?), ?eyh Hasan Oca?? (Malatya, Arapgir, Onar K?y?), ?ryan H?z?r Oca?? (Tunceli, Pertek, Dorutay [Zeve] K?y?), Dervi? Muhammed Ziyareti (Sivas, E?risu [Anzahar] K?y?), Gani Baba Ziyareti (Sivas, E?risu(4) [Anzahar] K?y?), ?mam Zeynel Abidin T?rbesi (Malatya, Battalgazi), Gaziantep Cemevi, Ali Baba T?rbesi (Gaziantep), Elif Ana T?rbesi (Gaziantep), Umman Baba T?rbesi (Gaziantep), Kemal Gazi Dede T?rbesi (Amasya, Oymaa?a? K?y?), G?z Baba Ziyareti (Amasya, Balg?ze [Emert] K?y?), H?seyin Gazi Ziyareti (Sivas Divri?i, I??mbat Da??), Seyyid Nesimi Ziyareti (Mu?, Varto, ??meler [Rakkasan] K?y?). Bu mekanlar?n baz?lar? hem ziyaret hem ocak olarak an?lmaktad?rlar. Biz burada karma??kl??a yol a?mamak i?in ikisini birden ayr?ca belirtmedik.

?stanbul’da bu konuyla ilgili alan ara?t?rmas? y?r?tt???m yerlerden en ?nemlilerini de ??yle s?ralayabiliriz: Karaca Ahmet Sultan Dergah? (?sk?dar), ?ahkulu Sultan Dergah? (G?ztepe), Erikli Baba Dergah? (Kazl??e?me), Garip Dede Dergah? (K???k?ekmece), Yenibosna Cemevi/Cem Vakf? Genel Merkezi (Yenibosna), Nurtepe Cemevi (Nurtepe), Alibeyk?y Cemevi (Alibeyk?y), Okmeydan? Cemevi (Okmeydan?), Gazi Cemevi (Gazi Mahallesi), Kartal Cemevi Vakf? (Kartal), Ayd?nl?k?y Cemevi (Tuzla).

Alan ?al??malar?m?z s?ras?nda Dedelerle yapt???m?z y?zy?ze g?r??melerde ald???m?z bilgiler, Cem t?renlerinde ve di?er dinsel rit?ellerde edindi?imiz bilgiler olduk?a yararl? oldu. De?i?ik sosyal ?evrelere (k?r-kent) ve y?relere mensup Dedelerin yakla??m farklar?n? da yak?ndan g?zlemleme olana??na sahip olduk. Bu ara?t?rmalar?m s?ras?nda 500’e yak?n Dede ile g?r??erek, bu g?r??melerde elde edilen verileri yaz?l? notlar, teyp kay?tlar? ve video kamera kay?tlar? ?eklinde belgeleme olana?? buldum. Bu dedeler aras?ndan ara?t?rma plan?m?z ?er?evesinde 100 dede ile de ayr?ca yeniden g?r??erek daha ayr?nt?l? konular ?zerinde g?r??meler yapt?k. ??yle ki say?lar? giderek azalan Dedelerin sahip olduklar? s?zel gelenek bilgilerine ula?mak her ge?en g?n daha da zorla?maktad?r. Bu bak?mdan Dedelik kurumu ile ilgili bir?ok ara?t?rma ?al??mas?na gereksinim vard?r. ?zellikle ya?l? ku?aktan dedelerin say?s? g?n ge?tik?e azalmaktad?r.

Dedelik kurumu ile ilgili bilimsel ?al??malar?n, yay?nlar?n ve toplant?lar?n say?s? da yok denecek kadar azd?r. (5) Bu konuda benim y?r?tt???m ?al??malar? ise ?u ?ekilde ?zetleyebilirim: 1996 y?l?nda ?stanbul ?niversitesi Siyasi Tarih B?l?m?’nde y?ksek lisans tezi olarak “Alevilik’te Dedelik Kurumu ve ??levleri” adl? tezi sundum. Bu ?al??ma daha ?ok kaynaklara ve ?ahkulu Dergah?’nda y?r?tt???m Dedelik Kurumu ara?t?rmalar?na dayanan giri? niteli?inde bir ?al??mayd?. Buradaki ?al??malar?m s?resinde bir y?l? a?k?n s?re Dedeler ve Taliplerle g?r??meler yapt?m ve bu g?r??meleri kaydettim. Buradaki g?r??melerimde uygulad???m sorular? da zaman i?erisinde geli?tirmek suretiyle ara?t?rmac? dostum Ali Akta?’la yeni bir g?r??me formu olu?turduk. Ve bu g?r??me formunun uygulanaca?? ve ?stanbul’un d???nda Anadolu’da bulunan Ocak merkezlerini de kapsayacak olan bir alan ?al??mas? yapmaya karar verdim. Dedelerin g?n ge?tik?e azalmalar? bu konuda bir an ?nce ara?t?rmalar yap?lmas?n? zorunlu k?lmaktayd?. Ayr?ca varolanlar?n da kentle?menin yaratt??? de?i?ikliklerden dolay? otantik bilgilerin elde edilmesinde yaratt??? zorluklara da biz ara?t?rmalar?m?z s?ras?nda bizzat ?ahit olduk. Ortak ara?t?rmalar y?r?tt???m Sosyolog Ali Akta?’la birlikte ?stanbul’da ?nemli Alevi merkezlerinden olan ?ahkulu Sultan Dergah?’nda yapt???m?z anketlerde yeralan Dedelerle ilgili sorulara kat?l?mc?lar?n verdi?i yan?tlar?n da Dedelerin zay?flayan rollerini a??k?a ortaya koyduklar?n? s?yleyebiliriz. (6) (Akta? 1999) Ayr?ca 1997 sonunda ?stanbul Merdivenk?y’de bulunan ?ahkulu Sultan Dergah?’nda, Anadolu’da bulunan Alevi Dedelerini biraraya getirmeyi ama?layan bir toplant? giri?imimiz gerekli altyap?n?n olu?turulamamas? nedeniyle ger?ekle?ememi?tir. Bu giri?imin bir benzeri bizim de katk?lar?m?zla Cem Vakf? taraf?ndan 16 Ekim 1998 tarihinde ba?layan ve ?? g?n s?ren bir oturumlar dizisi ile ger?ekle?tirilmi?tir.(7) Bunun ard?ndan Cem Vakf? 12-15 May?s 2000 tarihinde bir toplant? daha d?zenlemi?tir. Bir?ok eksiklikleri olmakla birlikte, Cem Vakf?’n?n d?zenledi?i bu iki toplant?n?n bug?ne kadar bu alanda bir kurumun d?zenledi?i en geni? kat?l?ml? toplant?lar oldu?u s?ylenebilir.

Ben Dedelik Kurumu ?zerindeki ?al??malar?m? Dede ailesine mensup olmam ve de ?ok k???k ya?lardan beri bu konulardaki ara?t?rma iste?im nedeniyle bir g?rev sayd?m. Bu g?revi yerine getirirken bilimsel y?ntemden ?d?n vermeksizin olgular? tespite ve objektif olmaya ?al??t?m. Bu ama?lara ne derece ula??p ula?mad???m?z zamanla konunun di?er uzmanlar?nca de?erlendirilecektir. ?imdi dilerseniz konumuza ge?elim.(8)

DEDEL?K KURUMU

Alevi Ocaklar?nda Dedelik Kurumu ??l? bir hiyerar?iye dayan?r: 1-M?r?id, 2-Pir, 3-Rehber. Kimi y?relerde bu hiyerar?i Pir ve M?r?id’in yer de?i?tirmesi ?eklinde uygulanmaktad?r.(9) Yani ?u ?ekildedir: 1-Pir, 2-M?r?id, 3-Rehber ??phesiz bu ??? de dedesoylu olan ki?i i?in varolan bu s?ralama i?levseldir. Birbirlerini tamamlarlar, biri olmaks?z?n di?eri anlams?zla??r. T?m? de ocakzade olan yani dedesoylu olan dede aileleri bu g?revleri payla?m??lard?r. G?rev payla??m? daha ?ok ayn? ocak ve yak?n akraba Dede aileleri aras?nda ger?ekle?mektedir. Baz? yerlerde bu hiyerar?ik g?revlendirmeyi ?e?itli Ocaklardan Dedeler toplanarak bir se?im ?eklinde yap?yorlarm??. Ancak genel uygulama se?im ?eklinde olmamaktad?r. K?z?lba? Alevi dedelerini genel olarak ?? kategoriye ay?rabiliriz:

1-Ba??ms?z ocakzade dedeler: Daha ?ok Erzincan, Malatya, Elaz??, Tunceli, Erzurum y?relerinde bulunan ba??ms?z ocakzade dedeler Hac? Bekta? Veli’yi pir ve ser?e?me kabul etmekle birlikte, Hac? Bekta?’?n postunda oturan ve onu temsil etti?ine inan?lan ?elebilerden icazetname (h?ccet veya izin) almaks?z?n taliplerinin hizmetlerini g?r?rlerdi. Bu durum hem ula??m ve ileti?im olanaklar?na dayand?r?labilece?i gibi, hem de Osmanl?lar?n Safevilerle olan siyasal m?cadelesinin bir sonucu olarak g?r?lebilir. ??nk? K?z?lba?-Alevi Ocaklar?n?n ?ah ?smail Hatayi’ye ve hareketine olan sevgisi tart???lmazd?r. Bunun ni?aneleri deyi?lere adeta i?lenmi?tir. Osmanl? bu kitlelere kar?? d??manca bir tav?r tak?nd? ve bu tavr?n? psikolojik ara?larla desteklemesi sonucunda da ortaya “mum s?nd? iftiralar?” ??kt?. Osmanl?’n?n Bekta?i Dergahlar? ile K?z?lba? Alevi Ocaklar?’na y?nelik farkl? bak?? bu durumdan kaynaklanmaktad?r d???ncesindeyiz. B?ylece K?z?lba? Alevi Ocaklar? ve onlara ba?l? kitleler, Bekta?i Dergahlar?ndan farkl? olarak, i?lerine kapanm??lar, sosyo-ekonomik gereksinimlerini kar??layabilecek bir d?zeni bu y?zy?l?n ba??na kadar s?rd?rm??lerdir. Bu d?zende Ocak sistemi ve Dedelik kurumu b?y?k rollere sahiptir. K?rda varolan sosyal yap?lanma Ocak sistemi ile olduk?a uyumlu ?al??m?? ve zaten bu yap?lanma gere?i Ocaklar ve onu temsil eden Dedeler olduk?a inisiyatif sahibi, g??l? konumda olmu?lard?r. Orta Anadolu’da bulunan baz? Ocaklar?n aksine s?z?n? etti?imiz y?relerdeki Ocaklar, Hac? Bekta? ?elebisinden izin almaks?z?n talipleri g?rmeyi s?rd?rm??t?r. Bu nedenle biz bu Ocakzade dedeleri “ba??ms?z” olarak nitelendiriyoruz. Osmanl?-Safevi m?cadelesini Safevilerin kaybetmesi sonucunda zaman i?erisinde Safevilerin Ocaklar ?zerindeki n?fuzunu da azalmas? ve Hac? Bekta? Dergah?’n?n Anadolu’daki K?z?lba? Ocaklar? ile ili?kilerinde ilerlemeye neden oldu?u ve Hac? Bekta? Dergah?’n?n merkezi bir konum kazand??? da ileri s?r?lebilir. ??yle ki bu s?re? sonucunda kimi ocaklar Cemlerdeki uygulamalarda dahi de?i?ikliklere gittiler. Baz? Ocaklar tar?k, erk?n, evliya olarak adland?r?lan a?a? asa ile cem yapmay? b?rak?p, ?elebiler gibi pen?e ile cem g?rmeye ba?lad?lar. (Yaman 1996: 60-61) Bu ayr?l?k baz? dedeler aras?nda b?y?k m?cadelelere hatta a?iretler aras? ?at??malara yol a?t?. (Dersimi: 1997: 121) Alan ?al??malar?m s?ras?nda bug?n bile bu iki farkl? ekole mensup Dedeler aras?nda sert tart??malar ya?and???n? g?rd?m. Bu konunun Dedeler bak?m?ndan ne kadar ?nemli oldu?unu g?stermektedir.

2-Hac? Bekta? ?elebilerine ba?l? dedeler/babalar: ?kinci grup dedeler ise belli aral?klarla -genellikle y?lda bir- Hac? Bekta? Veli postunda oturan ?elebilerden onay almak (10) ve dergaha parasal veya ayni bir ?demede (11) bulunmak suretiyle dedelik/babal?k hizmetlerini yerine getirebilirlerdi. Bu hizmet de genellikle babadan o?ula ge?mekle birlikte, Ocakzade dedelerde oldu?u gibi Evlad? Resul olmak ko?ulu aranm?yordu. ?zellikle Orta Anadolu b?lgesi’nde Amasya, Tokat, Yozgat, ?orum gibi illerde bu tip dede aileleri bulunmaktad?r.

3-Ocakzade dedelerce g?revlendirilen dikme dedeler/babalar: Dikme dedeler/babalar ise Ocakzade dedelerce g?revlendirilirler ve tan?nm?? bir oca?a mensup de?illerdir, ancak ocakzade dedenin yoklu?unda taliplerin hizmetlerini g?r?rler. Baz? b?lgelerde dikme dedelere m?rebbi de denir. Dikme dede, taliplerin ?ikayeti ve onu atayan dedenin iste?i ?zerine g?revden al?nabilirdi. Ancak bu uygulamada o kadar da kolay de?ildi. Dikme dedelik uygulamas? da ko?ullar?n do?al bir sonucu olarak g?r?lebilir. Uzakta bulunan taliplerini s?k s?k ziyaret edemeyen dedeler taliplerin dedelik hizmetleri yoklu?unda da s?rs?n diye bu ??z?m? bulmu?lard?r. B?y?k ?l??de Ocakzade dedelerle taliplerin aras?ndaki co?rafi uzakl?ktan kaynaklanan bu uygulama, uzun vadede ocakzade dede-dikme dede ve ocakzade dede-talip ili?kilerinde zay?flamaya ve kopmaya yol a?m?? ve sonu?ta yeni ocaklar?n ortaya ??kmas?na yol a?m??t?r. Baz? b?lgelerde, bu dikme dede aileleri zamanla olduk?a etkili bir hale gelmi?lerdir. (12)

Genel olarak ifade edersek Aleviler-Bekta?iler Ocaklar ve Dergahlar olarak ikili bir yap?lanmaya ba?l?d?rlar. Ocaklar? Dede aileleri olu?turur. Alevi k?ylerinde cemaatin lideri dedelerdir. B?ylece Dedeler sosyal hiyerar?inin en ?st noktas?nda bulunurlar. Y?zy?llar boyunca Dedelerin sahip olduklar? yetkiler ve yapt?r?m g??leri cemaatin sosyal d?zenini sa?layan ?ok etkili bir g?? olmu?tur. Bu ?ekilde farkl? b?lgelerde ya?ayan Alevi topluluklar, ayn? g?c?n yani dedelerin s?k? kontrol? alt?nda ya?am??lard?r. Y?zy?llarca i?lemi? bu sistem ?er?evesinde “...Cemaat s?k? bir disiplin bulunmakta, kaideler ve m?eyyidelere g?re hareket etmektedir..”(Er?z 1977: 106) Alevi Dedeleri, T?rkiye’nin ?e?itli yerlerinde bulunan “Ocak”lara ba?l?d?rlar. Bundan dolay? kendilerine Ocakzade de denilir. Ocakzade dedelerin Peygamber soyundan geldikleri yani evlad-? resul olduklar? kabul edilir ve bu nedenle “seyyid” ad? ile de an?l?rlar. Dede ailelerinde bu durumu kan?tlamak ?zere belli dergahlar?n (?rne?in Kerbela’daki Dergah) ve Nakib?l E?raflar?n onaylar?n? ta??yan belgeler yani ?ecereler(13) bulunur. Dedelerin peygamber soyundan gelip gelmedikleri konusu ve yine ayn? ba?lamda ?ecerelerin do?ruluk meselesi konular? ?ok tart??mal? konulard?r ancak biz burada bu konuya de?inmeyece?iz. Dedelerin ?o?u “gezici”dirler, bir ba?ka deyi?le belli zamanlarda kendilerine ba?l? yerlerdeki taliplerini ziyaret ederek, dinsel t?renler d?zenler, toplulu?u bilgilendirir ve anla?mazl?klar? giderirler. Dedeler baz? y?relerde yanlar?na y?reyi iyi bilen ve kendilerine yard?mc? olan bir ki?iyi de yanlar?na alabilirler ki bu ki?i ye “kamber” ad? verilir. Dede kamberi ile veya yaln?z ziyaretleri daha ?ok hasat mevsiminin d???nda ger?ekle?tirir. Bu ?ekilde ibadetler sosyal ko?ullara uyumlu hale getirilmi? olmaktad?r.(14) E?er dede Cem yap?lacak k?ye Cuma ak?am? yani Per?embeyi Cuma’ya ba?layan g?nden ?nce varm??sa, o g?ne kadar b?y?k bir ilgi ve ikramla kar??lan?r. K?yl?ler onun kald??? eve gelerek hal ve hat?r?n? sorarlar. Onu konuk etmekte adeta yar???rlar.(15) G. E. White gibi yabanc? ara?t?rmac?lar da g?sterilen bu b?y?k ihtimama dikkat ?ekmi?lerdir. (White 1913: 696) Bu arada o k?yden olan ve cemde genellikle rehber olarak hizmet eden bir ki?i Dede’yi k?ydeki geli?melerle ilgili bilgilendirir. Varsa talipler aras?ndaki anla?mazl?klara, d??k?nlere, musahip olacaklara, evleneceklere veya Hakka y?r?yenlere ili?kin konularda dedeyi bilgilendirir. D??k?nlerle ilgili konu cemden ?nce ??z?lmezse bu ki?iler Cem ibadetine kesinlikle giremezler ve kurban lokmas? yiyemezler. D??k?nlere ili?kin konular ??z?lebilecek gibiyse cemden ?nce veya cem s?ras?nda ??z?lebilir. Bir Alevi talip i?in hayatta en b?y?k ceza ve k???msenme bu en ?nemli ibadetten d??lanmakt?r. Dede kendisi cezaland?rmay?p d??k?n? m?r?idine yollayabilir veya bu konuda m?r?idine dan??abilir. Hatta d??k?n?n Hac? Bekta?’a veya D??k?n Oca??’na gitmesine karar verebilir. ??z?lmesi olanaks?zsa o ki?i kesinlikle ceme giremez, kurban lokmas? yiyemez. Varsa davar?, mal? k?yl?n?n davar? ve mal?ndan ayr?l?r. Adeta topluluk d???na itilir. Bu durum cezas? sona erene kadar s?rer. Bu ?ekilde 7 y?l ceme al?nmayanlar, hatta k?ylerini aileleriyle terk ederek ba?ka yerlere yerle?enler ?oktur. Ocakzade dedeler aras?nda “El ele, el Hakka” ?eklinde de ifade edilebilen, “M?r?id-Pir-Rehber” ?eklinde bir g?rev b?l?m?ne gidildi?i de bilinmektedir. Taliplerin hizmetlerini g?rmek ?zere ocak mensubu dedeler b?yle bir i? hiyerar?ik d?zen olu?turmu?lard?r. Burada M?r?id en ?st ba?vuru makam?d?r. Rehber Pir’e, Pir M?r?id’e ba?l?d?r. M?r?id de davran?? ve kararlar?nda ba??ml?d?r. Bu hem manevi anlamda “Yol”a ba?l?l?k, hem de Buyruklar gibi yaz?l? kutsal metinlere ba?l?l?k ?eklinde ortaya ??kar. Talipler Dedeler taraf?ndan denetlenirken, dedelerde ba?l? olduklar? dedelerce kontrol alt?ndad?rlar. Bunu “El ele, el Hakka” ?eklinde ifade edilen bir sistem ??zmektedir. ?rne?in g?r??t???m bir ?mam R?za Oca??’ndan bir Dede bunu ?u ?ekilde ifade etmi?tir: “...Birbirimize kelle kesip, El ele, el Hakka olmu?uz...”(16) Bu sistem ?er?evesinde ifade edilen “Yol c?mleden Uludur.”, “G?n?l kals?n Yol kalmas?n.”, “Eri erden se?en k?rd?r.” deyimleri Aleviler aras?nda s?k s?k an?lan temel d?sturlardand?r. ?zetle her Oca??n ve Dedenin asl?nda Yol i?inde bir oldu?unu, ?nemli olan?n “Muhammed Ali’nin Yolu”nun devam etmesi oldu?u ifade etmektedir. Ocaklar ve dolay?s?yla dedeler bu sistem ?er?evesinde birbirlerine ba?l?d?rlar.

Aleviler aras?nda Dedesoylu’lar?n oran? konusunda somut bir veriye sahip de?iliz. ?unu da belirtmek gerekir ki dedesoylu olmakla Dedelik hizmetlerini yerine getirebilmek, yani posta oturabilmek, cem cemaat g?rebilmek birbirinden farkl?d?r. Dedesoylu aileler aras?nda Dedelik hizmeti g?rmeyenler de bulunurdu. G?r??t???m Dedesoylu ki?ilerin bir b?l?m? bu t?r Dede ailelerine mensup Dedelerdi. Dede olarak biliniyorlar, taliplerden gerekli sayg?y? g?r?yorlar, ancak Cem y?r?tm?yorlar, talip g?rm?yorlard?. Ayr?ca Dede’nin ?ocuklar?n?n t?m? dedelik yapamaz genellikle ?ocuklar?ndan biri Dedelerin deyimiyle “hakk?ndan gelen”, babas?ndan sonra onun yerine ge?erek Dede olur talipleri ziyaret ederdi. Baz? dedesoylular zaten bunu dile getirerek “Bizim yolumuz k?ldan ince k?l??tan keskindir. Hele Dedelik ate?ten bir g?mlek. Biz buna lay?k vas?flara sahip de?iliz. O nedenle atam?z, dedemiz yapt? ama biz yapamay?z.” ?eklinde g?r?? belirtiyorlar. Alan ?al??malar?m s?ras?nda dedelerin k?ylerindeki dedesoylu oran?na ili?kin veriler de edinmeme kar??n hen?z bunlar? de?erlendirmedi?im i?in bu konuda bir ?ey s?ylemek i?in hen?z erken diye d???n?yorum.

OCAK S?STEM?

Ocak, Anadolu halk inan?lar?nda b?y?k yer tutar. Bunun eski geleneklerle ba?lant?l? oldu?una dair bir?ok ara?t?rmac? g?r?? belirtmi?tir. ( ?rn. Bk.: ?nan 1995: 66-71) Ocak k?lt?, ate? k?lt? ile birlikte de?erlendirilir. (Er 1998: 83-91) Ocak, s?zc??? eski metinlerde (?nan 1987: 638) ve daha sonralar? “soy ve s?lale” anlam?nda da kullan?lagelmi?tir. Bizim burada ele ald???m?z ve “Ocak” olarak nitelendirilen terimle anlat?lmak istenen Alevilerde dinsel hizmetleri g?ren Dedelerin aileleridir. Her Dede ailesi bir Oca?a dahildir. Onun temsil etti?i de?erlere b?y?k kutsall?k ve manevi g?? atfedilir. Aleviler aras?nda da ocaklara kar?? b?y?k bir sayg? vard?r. Ocaklarla ilgili ola?an?st? bir?ok kerametlerin s?zkonusu oldu?u olay (menk?be) dilden dile aktar?l?r. (A. Yaman 1998b: 91-100) Ocaklar yani dede ailelerine mensup olmak baz? ?zel ayr?cal?klar? da beraberinde getirmi?tir. ?yle ki Dedeler aras?nda yapt???m ara?t?rmalarda Dersim y?resinde a?iretleraras? ve devlet/a?iretler aras?ndaki ?at??malar s?ras?nda bile sadece ocakzade olanlar?n silahs?z dola?abildikleri ifade edilmi?tir. (17) Yine baz? ocaklara mensup dede aileleri hastalar?n ba?vuru merkezleri konumundayd?lar. Mesela Tunceli Hozat Karaca K?y?’ndeki Sar? Salt?kl? Dedeler b?yle ailelerdendir. ?e?itli hastal?klar i?in baz? Ocaklara ba?vurulur. Ayr?ca Clarke ara?t?rmalar? s?ras?nda Ocakzade Dedelere ait mezarlar?n da ye?il renkli bezler konuldu?unu ve bunun da karizmatik soyu sembolize etti?ini ifade etmektedir. (Clarke 1999: 121) Bir ?ok dedesoylu’nun mezar? da zaman i?erisinde b?y?k ziyaretgahlara d?n??mektedir. Mesela Malatya, Arguvan, Ball?kaya (Mezirme) K?y?’ndeki Vaylo Dede, Mu? Varto ??meler (Rakkasan) K?y?’ndeki Seyyid Nesemi Dede yak?n zamanda ya?am?? dedesoylulard?r. Bu ki?ilerin soylar? ve toplum ?zerindeki n?fuzlar?na binaen mezarlar? birer ziyarete d?n??m??, t?rbe haline getirilmi?. Bu ?ekilde bu yerler s?rekli ziyaret edilen, adak adanan, dilek dilenen mek?nlar haline d?n??m??ler. Bu ?rnekleri Anadolu’nun bir ?ok yerinde g?rmek olanakl?d?r.

Genel olarak Alevi-Bekta?i topluluklar cemaat yap?lanmas? bak?m?ndan dergahlar ve ocaklara ba?l?d?rlar. Toplumsal planda dergah ve ocak disiplini esast?r. Bu organizasyon kutsal temellere dayanmaktad?r ??nk? bu ocaklar? olu?turmu? aileler keramet sahibi ululardan gelmektedir. Bu ulu ki?iler ayn? zamanda ?slam Peygamberinin ve Ehlibeytinin soyuna dayanmaktad?r. “Hak-Muhammed-Ali Yolu” olarak adland?r?lan ve kutsanan bu yol, Ehlibeyte dayanan dede aileleri yani “Ocaklar” arac?l???yla y?zy?llard?r s?regelmektedir. ?apolyo’nun da ifade etti?i gibi “K?z?lba?larda ocak disiplini bir kutluluk arzetmektedir. Bu disiplinde bir K?z?lba? cemaatinin tesan?d?n? vazifeli g?rmektedir. K?z?lba?lar bir sekt olarak mevcudiyetlerini devam ettirmektedirler…”(?apolyo 1964: 267) Alevi Ocaklar?, Dede Gark?n, Sar? Saltuk ve H?d?r Abdal gibi Alevi gelene?inin evlad-? resul (seyyid) sayd??? ve kutsal kabul etti?i din ulular?n?n adlar?n? ta??maktad?r. Ocaklar zaman i?erisinde, bu kutsal dervi?lerin soylar?ndan gelenlerce kurumsal hale getirilmi?, bu soylardan gelenlere ocakzade (ocako?lu) denmi?, dedelik g?revinin ocakzade dedeler (seyyidler) taraf?ndan yerine getirilmesi bir gelenek halini alm??t?r.(18) Ocaklar konusunda Prof. Boratav da ?u bilgileri sunuyor: “…Hasan Dede Oca?? , Narl?dere Oca?? deyimlerinde g?r?ld??? gibi, Anadolu’daki Alevi-K?z?lba? topluluklar?n?n, b?lge b?lge ba?l? bulunduklar? kutlu merkezler; ocak bu deyimlerde, ayn? zamanda, o yerlerde oturan tarikat ulular?n?n soyu anlam?na gelir ; genel olarak bu ocaklar?n ?nderlik g?revi babadan o?ula ge?er ; nitekim ocak ulusunun soyundan olan kimselere “ocakzade” derler “ (Boratav 1984: 113) Dedelik konusunda oldu?u gibi, ocaklar konusunda da bilimsel ara?t?rmalar yap?lmad???ndan,(19) T?rkiye’deki toplumsal ve dinsel ortam? anlamak bak?m?ndan ?ok b?y?k ?nem ta??yan bu konular?n bir?ok y?nleri karanl?kta kalm??t?r. Ben burada ocaklar konusunda giri? niteli?inde de olsa bilgiler sunmaya ?al??aca??m. ??nk? bu konunun b?y?k ?l??de ayd?nl??a kavu?abilmesi i?in, Anadolu’da de?i?ik y?relerde bulunan ocaklar? kapsayan alan ara?t?rmalar?n?n ve ?zellikle Dede ailelerinde varolan her t?rl? yaz?l? ve s?zl? verilerin toplanmas? gerekmektedir. Bu ba?lamda Dedelerde bulunan ?ecerelerin (20) ve di?er elyazma belgelerin g?n?????na ??kmas? da b?y?k ?nem ta??maktad?r. Biz edinilecek yeni bilgiler do?rultusunda bu zamana kadar elde edilmi? bilgiler do?rultusunda sundu?umuz verilerde de d?zeltmelere ve de?i?ikliklere gidilece?ine bunun da ola?an oldu?una inan?yoruz.

?nceledi?im kadar?yla hem kaynaklar ve hem de s?zl? gelene?e g?re Dede ocaklar?na adlar?n? veren ?ahsiyetlerin bu konumlar?n? belirleyen ?? ?nemli unsur vard?r:

? Soy: Ocak Ulular?n?n baz?lar? ger?ekten soy yoluyla Hz. Ali’ye ba?lanmaktad?r. ?ecerelere her ne kadar ihtiyatla yakla?mak gerekse de bunlar?n t?m?n?n d?zmece oldu?unu iddia etmek de do?ru de?ildir. Demek ki baz? ocak ulular? ger?ekten Hz. Ali soyundan gelen ocakzade bir soya mensupturlar.

? Keramet: Yine s?zl? gelene?e ve ?ecerelerde yaz?lanlara g?re baz? ocak ulular? da ola?an?st? g??lere sahip olmalar? ve keramet g?stermeleri nedeniyle ocak kurucusu olmu?lard?r ki baz? Dedeler de onlar?n soylar?ndan gelmektedirler. Bu kerametler aras?nda ate?e h?kmetme, zehir i?me, duvar? y?r?tmek gibi kerametler say?labilir.

? Hizmet: Baz? ocak ulular? da Hac? Bekta? Veli dergah?nda yapt?klar? hizmetleri kar??l???nda Alevileri ?zellikle inan? ve ibadet konular?nda e?itmek ?zere g?revlendirmi?lerdir. Menk?belere g?re Hac? Bekta? Veli, Sar? Saltuk, Seyit Cemal, G?ven? Abdal gibi baz? ocak ulular?n? Anadolu’ya Alevi taliplere dedelik yapmak ?zere g?ndermi?tir.

Burada ocaklar?n ?zellikleri ve i?levleri konusuna ge?meden ?nce ocaklar?n ne zaman ortaya ??km?? olabileceklerine ili?kin bilgiler de sunmak istiyorum. Bu konuda farkl? Alevi-Bekta?i gruplar?n mensup olduklar? gelenek do?rultusunda tezleri savuna geldikleri bilinmektedir. Dedebabalar, ?elebiler, Ocakzade Dedeler, Babalar ve Dikme Dedeler farkl? g?r??ler ileri s?rmektedirler. Bu tezleri genel olarak ?u ?ekilde ?zetlemek olanakl?d?r:

Alevi Ocaklar? Hac? Bekta? Veli zaman?nda ortaya ??kt?.

Alevi Ocaklar? Hac? Bekta? Veli’den ?nce vard?. Hz. Ali’nin soyundan gelen ailelerce olu?turuldu.

Alevi Ocaklar? ?ah ?smail’den sonra ortaya ??kt?.

Anadolu’ya gelen kabilelerin dinsel/siyasal lideri t?rkmen babalar? Ocakzade Dede ailelerini olu?turdular.

K?z?lba? Alevi Ocaklar?n? daha ?nceki ?al??malar?m?zda i?levlerine g?re ?u ?ekilde s?n?fland?rm??t?k: A-M?r?id Ocaklar?, B-Pir Ocaklar?, C-Rehber Ocaklar?, D-D??k?n Ocaklar?. Ancak bu s?n?fland?rma Ocaklar?n yap?lanmas? bak?m?ndan yanl?? anlamalara yol a?abilir g?z?k?yor. Burada buna k?saca de?inmek istiyorum. Bu burada “El ele, el Hakka Sistemi” a??klan?rken ?rneklerle sunulacakt?r. Bir kez sistemin do?as? gere?i herhangi bir oca?a bu m?r?id oca??d?r diyebilmek olanakl? g?z?km?yor. ??nk? o oca??n da bir m?r?idi yani ba?l? oldu?u ocak bulunuyor. Bu ayn? ?ekilde rehber ve pir ocaklar? derken de ge?erli. D??k?nl?k meselesine gelince bu da tart??mal? bir konu. D??k?nlerle ilgili uygulama ?u ?ekilde. Her ocak kendi i?erisinde d??k?n meselesini zaten halledebiliyor. Ancak herkesin bildi?i ?zere d??k?n oca?? olarak adland?r?lan bir tek ocak H?d?r Abdal Oca??. Eskiden Dersim olarak adland?r?lan bu b?y?k Alevi yerle?im alanlar?n?n da yegane makamd?r. Baz? kaynaklar?n(21) ve H?d?r Abdal Sultan’?n ziyaretgah?n?n bulundu?u Ocak K?y?’ndeki ya?l? dedelerin a??klad???na g?re H?d?r Abdal Oca?? Dedeleri bu g?revi Hac? Bekta? Dergah?’n? temsil eden ?elebilere vekaleten yapmaktad?rlar. Yani as?l d??k?nl?k makam? b?t?n ocaklar? Ser?e?mesi olan Hac? Bekta? Dergah? olmakta ancak bu san?r?m ula??m ve ileti?im sorununu ortadan kald?rmak amac?yla H?d?r Abdal Oca??’na vekaleten verilmi? g?r?lmektedir.

Ocaklar? ?rg?tlenme bak?m?ndan ?u ?ekilde s?n?fland?rabiliriz: A-Ba??ms?z Ocaklar B-Hac? Bekta? ?elebilerine Ba?l? Ocaklar. Yine ocaklar? uygulamadan kaynaklanan farkl?l?klara g?re ?u ?ekilde s?n?fland?rabiliriz: A-Erk?nl? Ocaklar B-Pen?eli Ocaklar

Baz? ara?t?rmac?lara g?re ?ah ?smail’in Yavuz kar??s?nda yenilgiye u?ramas? ve bunun sonucunda Safevilerin Anadolu’daki n?fuzunun zay?flamas? Hac? Bekta? Dergah?’n?n Alevi Ocaklar? kar??s?ndaki durumunu g??lendirmi?tir. ?elebiler’in, Anadolu’daki ocakzade Aleviler ?zerindeki n?fuzlar?n? art?rmalar? ?elebi Ahmed Cemaleddin Efendi (1862-1921) zaman?nda ger?ekle?mi?, ocaklara ba?l? Aleviler ?zerinde Hac? Bekta? Dergah? ?elebilerinin n?fuzlar?n? artt?rmak isteyen A. Cemaleddin Efendi: “...Anadolu’nun en uzak yerlerine kadar adamlar g?ndererek Hac? Bekta? oca??n?n ser-?e?me oldu?unu, o oca?a g?r?lmeden talip g?ren dedelerin yolsuz bulunduklar?n?, erk?n, tar?k, evliya, z?lfikar ve serdeste gibi adlar ile an?lan sopan?n yezitlik alameti bulundu?u...” propagandas?n? (22) yapt?rm??t? ve I. D?nya Sava?? i?in asker toplamak amac?yla Tunceli’ye kadar giden Cemaleddin Efendi kimi ocaklar? ve Alevi topluluklar?n? ?elebilere ba?lamay? ba?arm??t?r. ?elebilere ba?lananlara d?n?k, ocaklara ba?l? kalmay? s?rd?renlere purut da denilmektedir. (G?lp?narl? 1993: 790, 794-795) Ayr?ca ?elebilere ba?l? ocaklar?n dedeleri ve ?elebilerin Alevi k?ylerine g?nderdikleri vekilleri cem t?renlerinde tar?k (erk?n) yerine ellerini kulland?klar?ndan pen?eli olarak da adland?r?lmaktad?r. Bu pen?e-tar?k ikili?i o g?nlerin bir bakiyesi olarak bug?n bile s?rmektedir ve dedeler aras?nda tart??ma konusudur.

De?i?ik b?lgelerde bulunan ocaklar?n dinsel t?renlerdeki uygulamalar?nda ve izledikleri esaslarda da farkl?l?klar bulunmaktad?r. ?rne?in Alevi tahtac?lar?n ba?l? bulunduklar? ?zmir Narl?dere ve Ayd?n Re?adiye’de Emirbeyliler ve Yanyat?rl?lar olmak ?zere iki dede ocaklar? vard?r. Bu dede ocaklar?n?n ?st?nde veya alt?nda ba?ka ocaklar yoktur.(A. Y?lmaz 1948: 17; Yeti?en 1987) Ocaklar ?eklindeki bu ?rg?tlenme Anadolu’nun birbirinden ?ok uzak b?lgelerinde ya?ayan Aleviler aras?nda ileti?imi de sa?layan yeg?ne ara?t?r ve bu i?levini ocakzade dedeler arac?l???yla yerine getirmi?tir. Alevi ocaklar?n?n de?i?ik b?lgelerde ya?ayan topluluklar ?zerinde farkl? n?fuz alanlar? bulunmaktad?r. Ocakzade dedeler kendilerine ba?l? b?lgeler ve k?yler d???ndaki yerlerde faaliyette bulunmazlar. Taliplerde de b?yledir yani, babas? hangi oca??n talibiyse, ya da hangi ocaktan ise, o da mutlaka o oca??n talibi olurdu. Her ocak belli n?fuz alanlar?na sahiptir. Ancak ?e?itli nedenlerle ba?l? bulunduklar? ocak ve dedeleri bulunmayan Alevilerin ba?ka ocakzade dedelere ba?land?klar?na da rastlanmaktad?r.

Shankland’?n Dede aileleri ile talipleri ayn? k?yden gelmektedir ?eklindeki d???ncesi do?ru de?ildir. (Shankland 1999: 322) Ocaklar? olu?turan Dede aileleri ve onlar?n talipleri ayn? k?y i?erisinde bulunabilecekleri gibi uzak yerlerde de bulunabilmektedir. Dedeler bu bak?mdan hizmetlerini taliplerine gitmek suretiyle yerine getirirler ve bundan dolay? Grothe gibi ara?t?rmac?larca gezici (peripatetic) olarak nitelenmi?lerdir. (Bk.: Hasluck 1929: 148) Bence bu deyim Dedelerin geleneksel i?levlerine olduk?a uygun gelmektedir.

ALEV? OCAKLARINDA H?YERAR??K YAPI VE K?KENLER?

Asl?na bak?l?rsa Alevi Ocaklar? aras?nda ayr?m g?zetilmez ve bu da Aleviler aras?nda “Eri erden se?en k?rd?r.” denilerek ifade edilir. Ancak buna kar??n “El ele el Hakka Sistemi” ?er?evesinde Ocaklar?n aras?nda m?r?itlik, pirlik ve rehberlik ba?? vard?r. Her Dede ailesi bu ?ekilde kendini ba?l? sayd??? Dede ailesinin talibi, m?ridi say?l?r. Bu da do?al olarak hiyerar?ik bir durum ortaya ??karmaktad?r. Bu hiyerar?ik yap?lanman?n k?keni hala tam olarak a??kl??a kavu?mam??t?r. Ocaklar?n bir b?l?m?, ba?ka ocaklara ba?l?d?r. Ba?l? olunan ocak m?r?id oca??, ba?l? olan ocak ise pir oca?? olarak, yine rehberlik de bir ba?ka oca??n hizmeti olarak payla??l?r. Bu g?rev payla??m? “El ele El Hakka Sistemi”’nin do?al bir sonucudur. Bu g?revler farkl? ocaklar aras?nda olabildi?i gibi, ayn? ocak i?erisinde farkl? dede ailelerince de ?stlenilebilmektedir. ?rnek vermek gerekirse ?mam Musa-i Kaz?m Oca??’ndan Ahmet Karanfil Dede “P?rimiz Baba Mansur, m?r?idimiz A?ui?en Oca??d?r.” diyor. Buna kar??n M?r?itlik, pirlik ve rehberli?i ayn? ocak i?inde payla?anlara da rastl?yoruz alan ara?t?rmalar?m?z s?ras?nda. Talip say?s?, sahip olunan yetkiler ve n?fuzlar? da hiyerar?ik bir g?r?n?me yol a??yor. Ocakzadeler aras?nda bu konuda tart??malar ya?an?yor. Sahip olunan talip say?s?, ?ecereler, Yol bilgileri gibi unsurlar ?st?nl?k gerek?eleri olarak s?ralan?yor. Biz bu hiyerar?ik yap?lanman?n k?kenine dair ?u varsay?mlar? ileri s?rebiliriz:

1- Bu durum baz? ocaklar?n eski olu?lar?yla ilgilidir.

2- Baz? ocaklar?n n?fuzlu olu?uyla, n?fuz b?lgeleri ve taliplerinin fazla olu?uyla ilgilidir.

3- ?zellikle XVI.y?zy?ldan itibaren heterodoks Alevi z?mrelerin zaman zaman merkezi idare ile ya?ad?klar? s?rt??meler sonucunda ger?ekle?en g??ler ve s?rg?nlerle ilgilidir. (Barkan 1953: 228) Bu g??ler ve s?rg?nler sonucunda kimi ocaklara mensup dede ailelerinin g??meleri ve gittikleri yerde ba?ka adlar alt?nda ocaklar?n ortaya ??kmas?, ancak baz?lar?n?n ?nceki ocaklar?na kendilerini ba?l? saymalar? kuvvetle muhtemeldir. Baz? yerlerdeki M?r?id oca??, pir oca??, rehber oca?? gibi kavramlar?n da bu ?ekilde ortaya ??kt??? s?ylenebilir. (Yaman 1996: 59-60)

Her oca??n kendi i?inde ve ocaklar aras?nda varolan hiyerar?ik yap? “El ele, el Hakka” anlay???n?n bir sonucudur. Her ocak kendi i?inde m?r?id, pir ve rehber ocaklar? ?eklinde dede aileleri aras?nda bir g?rev b?l?m?ne gitmi?, ocaklar ise yine kendi aralar?nda m?r?id, pir ve rehber ocaklar? olmak ?zere g?rev b?l???m?ne Bu yap?lanmay? birer ?rnekle a??klamaya ?al??al?m: Baba Mansur Oca?? dedeleri taliplerinin hizmetlerini g?rmek ?zere kendi aralar?nda m?r?itlik, pirlik ve rehberlik g?revleri payla?m??lard?r. Dedelik kurumunun bu ??l? g?rev da??l?m? birbirinin olmazsa olmaz ko?uludur. Bu g?rev da??l?m? birbirini tamamlayan i?levler yerine getirir. Herhangi birindeki aksama mekanizman?n bozulmas?na ve birtak?m sosyal olumsuzluklara yola?ar. Kald?ki dede-talip hiyerar?isi de birbiriyle s?k? ili?ki i?erisindedir. Bir ?eyh Hasan Oca?? dedesi (23) bunu ?u ?ekilde anlatm??t?r: “…Esas yol uludur. Dede ile talibin aras?ndaki fark et ile t?rnak gibidir. Biri ikrard?r, biri imand?r. G?zc? talip pirini ate?ten geri al?r. O onu var eder, o onu var eder. ?imdi ikrar nerede iman oradad?r. ?man nerede ikrar oradad?r….”Ayn? dede ocaklar?n birbirlerine olan ba?l?l??? konusunda ise ?u a??klamay? yapt?: “Sar? Salt?k’?n m?r?idi A?ui?en’dir. Sar? Salt?k da Dervi? Cemal’in m?r?ididir. Yani birbirine ba?l?d?rlar. Hac? Kurey?’in m?r?idi Baba Mansur’dur. Baba Mansurlular?n m?r?idi de Ulu ?eyh Ahmed Dede evlad?d?r. Yani “El ele, el Hakka” birbirine ba?l?d?rlar.” Elaz?? S?n K?y?’nde g?r??t???m?z (24) A?ui?enli Ahmet Mutluay Dede Ocaklar?n birbirlerine ba?l? olmas? konusunu “Dervi? Cemaller Kurey?an’a, Kurey?anl?lar Baba Mansurlara, Baba Mansurlular Seyyit Sabun’a; Seyit Sabunlular ??h Ahmet Dede’ye; ??h Ahmet Dedeler de A?ui?ene ba?l?d?rlar. Koca Seyyidin elinde olan ocaklar, Kara Donlu Can Baba bizim m?ridimizdir. Koca Ke?ker de bizim m?ridimiz...” ?eklinde a??klam??t?r. Yine Ankara’da g?r??t???m bir Garip Musal? dede, pirlerinin H?d?r Abdal Oca?? oldu?unu ifade etmi?tir. Ancak de?i?ik y?relerde Alevilerin di?er uygulamalar?nda oldu?u gibi bu “El ele, el Hakka” sisteminin uygulan??? konusunda da bir homojenlikten s?z etmek olanakl? de?ildir. Ancak zaman i?erisinde elde edilecek yeni kaynaklar ?zerinde yap?lacak ?al??malar ve alan ?al??malar? ile Anadolu’daki Ocak Sistemi’ne ili?kin daha kapsaml? veriler sunulabilece?ine inan?yoruz.(25)

Bir k?s?m ocaklar ise Hac? Bekta? ?elebilerine (Dedegan kolu=Ulusoy ailesi) ba?l?d?r. ?rne?in G?ven? Abdal Oca?? gibi. Hac? Bekta? ?elebisinden her y?l icazet almak suretiyle dede g?revlendirilirdi. ?cazet almayan dedelik yapamaz, ?elebi gerekti?inde atad??? bu dedeyi de?i?tirebilirdi. ?cazetname adl? belgede dedenin talipleri dedenin talipleri ir?adla g?revlendirildi?i, Hac? Bekta? ?elebisinin m?h?r?yle birlikte yeral?rd?. Bu konuda EK 2 b?l?m?nde iki ?rnek sunuyorum. (Ulusoy 1986: 194, 255-256; Ayr?ca bk G?rses 1964: 13 )

Alevi ocaklar?na ili?kin genel bilgileri sunduktan sonra, bu ocaklar?n baz?lar?na ili?kin genel bilgiler sunabiliriz. Bunlar?n bir b?l?m?n? ge?ti?imiz y?llarda bizzat ziyaret ettim. Ocaklar?n baz?lar?na ili?kin elde etti?im yaz?l? kaynaklardaki ve alanda elde etti?im verileri hen?z tam anlam?yla de?erlendiremedi?imden b?t?n ocaklara ili?kin kapsaml? a??klamalar? ileride yay?nlanacak olan ?al??mamda bilim d?nyas?na sunaca??m. Bu bildirimin ekler b?l?m?nde Alevi Ocaklar?na ili?kin karma bir liste sunaca??z. Bu liste Gloria Clarke, Cem Vakf? Dedeler Toplant?lar? ve benim alan ?al??malar?ma dayanmaktad?r. Bu listede yer alan ocaklar?n baz?lar? de?i?ik adlarla an?lmaktad?r ki, bunlar bildirimin boyutlar?n? a?mas? nedeniyle verilmemi?tir.

OCAKLAR VE S?ZL? GELENEK (ORAL TRAD?T?ON)/ YAZILI KAYNAKLAR

Sosyal Organizasyonunun do?al bir sonucu olarak kapal? bir cemaat yap?s? g?steren Alevi topluluklarda s?zl? gelenek ?nemli rol oynam??t?r. Ayr?ca g?n?m?ze ula?an yaz?l? kaynaklarda mevcuttur. Bu d??a kapal?l?k bilginin kutsalla?mas? ve belli ellerde toplanmas?n? beraberinde getirmi?tir. Bilginin Ocaklardan gelen Dede ailelerinin elinde bulunmas? onlara ?nemli bir ayr?cal?k vermektedir. Ki?inin o topluluk i?inde do?mas?yla ba?layan ve Dedeye ve i?inde ya?an?lan ?evreye dayal? bu toplumsalla?ma titizlikle korunmu?tur. ?yle ki o toplumun d???na ??k?p yabanc? bir muhitte kalan bir Alevi geriye d?nd???nde Cem’de Dedenin ve cemaatin huzurunda sorgudan ge?irilir. Bir anlamda temizlenir. (26) Ancak bu ?ekilde o toplulu?a yeniden dahil olabilir.

Alevilerde varolan s?n?rl? say?da kaynak bug?n hala en ?ok Alevi Ocaklar?nda bulunmaktad?r. Bunlar aras?nda Buyruklar, C?nkler, Cenk Kitaplar?, Vilayetname, Makalat, Faziletname ve ?ecereler say?labilir. ?ecerelerde ?nemli veriler bulunuyor bunlar hem halkbilim hem de tarih alan?nda gerekli kriti?i yap?larak kullan?labilir. Bunu K?pr?l? daha ?nce “Vilayetname” i?in yapt???n? ifade etmi?ti. (K?pr?l? 1995: 9) ?ecerelerde kim hangi Oca?a, hangi a?iret ba?l?, o Oca??n ?nderleri kimlerdir gibi bir ?ok bilgiler yer al?yor ve bunlar?n toplan?p de?erlendirilmesi ile bir?ok konu ayd?nlat?labilir kan?s?nday?m.

Bir di?er ?nemli nokta da Ocaklar?n ba?ka bir deyi?le ocak mensubu Dede ailelerinin s?zl? gelene?i en iyi ya?atan ve aktaran roller ?stlenmeleridir. Alevi tarih, inan? ve k?lt?r? y?zy?llar boyunca bu Ocaklar i?inde ya?at?lm??lard?r. Dedeler saz e?li?inde s?yledikleri deyi?lerle de olsa bir?ok geleneksel veriyi bug?ne ta??m??lard?r. M?zik de bu aktar?m i?inde ?ok ?nemli i?levler ?stlemi?tir. (Bu konuda bk: Clarke 1998)

G?N?M?ZDEK? DURUMA GENEL B?R BAKI?

Hem benim yapt???m alan ara?t?rmalar?nda hem de di?er alan ?al??malar?nda g?r?lmektedir ki Ocak sistemi ve Dedelik Kurumu art?k eskiden oldu?u gibi k?rsal yap?daki gibi i?lememektedir. Kentlere yerle?me s?reci hem yurti?inde hem de yurtd???na do?ru yo?un n?fus hareketlerine yol a?m??. Ocak sisteminin ??kmesine yol a?m??, Dede-talip ili?kileri par?alanm??t?r.(27) ?zellikle 1980lerle ba?layan yeniden canlanma s?reci Dedelik Kurumu’nu yeniden g?ndeme getirmi? ve yap?lmaya ba?lanan Cemevlerinde Dedeler g?revledirilmeye onlardan yard?m istenmeye ba?lanm??t?r. Ancak Dedelerin bu yeniden d?n??? hi? ??phesiz ?ok daha farkl? bir stat?yle olmaktad?r. K?rsal yap?n?n ?ok yetkili, i?levli Ocak Sistemi art?k yoktur ve Dedeler sadece dinsel hizmetlerin g?r?lmesinde yararlan?lan, maa?l? ve ?al???p ?al??amayaca??, bulundu?u Cemevinin y?neticilerine ba?l? g?revliler durumuna gelmi?lerdir. Bu s?re? ?ok karma??kt?r ve kentlere g??lerle birlikte ya?anan bu s?recin ?ok iyi analiz edilmesi gerekmektedir.(28)

BAZI OCAKLAR HAKKINDA GENEL B?LG?LER(29)

A?U ??EN OCA?I (KARA DONLU CAN BABA)

Tunceli ili Pertek il?esinde bulunan Karabak?r (Bargini)(30) K?y?’ndedir. A?ui?en Oca??’na gelenler aras?nda daha ?ok ?ocu?u olmayanlar yer al?r, t?rbede kalarak kurban keserler. Kendilerini A?ui?enli olarak nitelendiren dede ocaklar? Mir Seyyit, K?se Seyyit, Seyyit Men?ek, Koca Seyyit olmak ?zere d?rt koldur. (Ali Kemali 1932: 192) A?ui?en’in menk?belerine ili?kin hem Ali Kemali, hem Nazmi Sevgen ve hem de Nuri Dersimi de baz? bilgiler bulunmaktad?r. (Ulu? 1939a: 89; 1939b 33; Ali Kemali 1932: 184; Dersimi 1997: 117-118) Tunceli’de bulunan ve A?ui?en olarak adland?r?lan evliya Seyyid Men?ek olarak da bilinir.(31) Elaz??’?n S?n K?y?’ndeki eren ise Koca Seyyid’dir. A?ui?en’in bir di?er yayg?n ad? da Kara Donlu Can Baba’d?r. Hem Elaz??, S?n K?y? ve hem de Tunceli Hozat Karabak?r k?y?’nde bu konuda ya?l?larla g?r??t?m. Anlat?lanlar kapsaml? oldu?undan burada en genel bilgilere de?inmekle yetiniyorum. A?ui?en Oca??’ndan dedeler a??rl?kla Elaz??, Erzincan ve Tunceli’de bulunurlar. Sivas Karakeban yak?nlar?nda bulunan Alevi Ocak Ulular?ndan Kara Pirbad’da Kara Donlu Can Baba olarak adland?r?ld???ndan baz? ara?t?rmac?lar bu iki evliyay? kar??t?rmaktad?rlar. (Birdo?an 1992: 149)

AL? ABBAS OCA?I

S?zl? gelene?e g?re Hazreti Abbas neslindendir. Ali Abbas Oca?? dedeleri ?zellikle Erzincan ve Tunceli y?relerine da??lm??lard?r. (Ali Kemali 1932: 193) Baz? dedeler Ali Abbas ve Celal Abbas Ocaklar?n?n ayn? oca?? niteledi?ini ifade ederler.

AL? BABA OCA?I

Bu oca?a ad?n? veren evliyan?n t?rbesi Sivas Ali Baba mahallesinde bulunmaktad?r.(Clarke 203-208) Bu oca??n Sivas y?resinde talipleri bulunmaktad?r.

AL?YY?L ?AZEL?/MOLLA YAKUP OCA?I

Molla Yakup evlatlar?, dedelerinin soyunu Hz. ?azeli’ye dayand?rd?klar?ndan bu ocak soyu hem Aliyy?l ?azeli ve hem de Molla Yakup Oca?? olarak adland?r?lmaktad?r. (?zen 1997: 107) Ayr?ca halk aras?nda ?eyh ?azeli Sultan (Kahveci) Oca?? olarak da bilinir. Bu oca??n merkezi ve Molla Yakup’un t?rbesi Sivas Kangal il?esi, Yellice K?y?’nde bulunmaktad?r. Molla Yakup’a ili?kin bir?ok menk?be y?zy?llard?r anlat?lmaktad?r. Bu Oca?a ba?l? talipler daha ?ok Divri?i ve Kangal y?relerinde toplanm??t?r. G?k?eo?ullar? ailesi bu ocaktand?r ve kendilerinde bu oca?a ait bir?ok belge bulunmaktad?r. Bildi?im kadar?yla bu aileden Yesari Bey bunlar?n yeni t?rk?eye kazand?r?lmas? i?in olduk?a duyarl? ?ekilde ?al??maktad?r.(32)

BABA MANSUR OCA?I

Tunceli ili Mazgirt il?esinin do?usunda Dar?kent (Muhundi) Buca??’nda ?nl? Alevi evliyalar?ndan Baba Mansur’un y?r?tt???ne inan?lan bir duvar bulunur.(33) Muhundi orada bulunan bu ziyaretin an?s? nedeniyle Dersim ve ?evresinin en ?nl? ziyaretgahlar?ndand?r. Ali Kemali’ye g?re Baba Mansur Dedeleri seyyidlerdendir, kollar? yoktur, ?? b?y?k kabiledir. Bir kabilesi Mazgirt kazas?n?n Dar?kent (Muhundi) buca??nda, ?kincisi P?l?m?r’?n Tahti ve ???nc?s? yine P?l?m?r’?n Gersinot k?ylerinde bulunur. Gersinot’ta oturanlara ?ahverdi Evlad? derler ki, Sivas ve Ko?giri a?iretinin seyyitleridir. (Ali Kemali 1932: 193) Bu seyyitler ayr?ca Erzincan’?n K?smik?r ve Erdene, P?l?m?r’?n Seyyitler Kapiri ve Tahsini k?ylerinde bulunurlar. Mazgirt kazas?nda da vard?r. (Ali Kemali 1932: 184) Bir ara?t?rmada Tunceli P?l?m?r Yelde?en Buca??’nda ?ah Mansur’un evlatlar?n?n t?rbesinin ve Sivas Zara K?z?lkale K?y?’nde de Baba Mansurlular?n bulundu?u ifade edilmi?tir. (Clarke 1998: 205)(34) Baba Mansur’un Horasan’dan geldi?ine inan?l?r. Halk Cuma ak?amlar? buraya toplan?r, kurbanlar keser, cem yaparlard?. Baba Mansur’un y?zy?llard?r dilden dile dola?an menk?belerinin en bilineni ?u ?ekildedir: Bir de Baba Kurey? (Hac? Kurey?) varm??. Bir g?n vah?i bir ay?ya binmi? ve bile?ine de bir y?lan dolam??, onunla ay?y? kam??layarak y?r?tm??. O s?rada duvar yapmakta olan Baba Mansur ise bu duvara binerek Baba Kurey?’e do?ru y?r?m??. Kurey? Baba bu mucize kar??s?nda hayran olarak “Sen ta? duvara can verdin.” diyerek, Baba Mansur’un eline sar?l?p ?pm??. Baba Kurey? Oca??’n?n talipleri, Kurey? Baba’n?n Baba Mansur’a ba?l?l??? ?zere, Baba Mansur Oca??’n?n da m?ritleridir. Y?zy?llard?r Kurey?an Oca?? Dedeleri’nin m?r?idleri de Baba Mansurlu Dedeler olmu?tur. Pir ve seyitleriyle birlikte Ko?giri ve Hiran a?iretleri de Baba Mansur Oca??’na ba?l?d?rlar. (Ayr?ca bk: Ulu? 1939 1939a: 83; 1939b: 34; Dersimi 1997: 140-141.)

Ayr?ca Baba Mansur Oca??’ndan Ali D?zg?n Dede’den edindi?im bilgilere g?re Baba Mansur Dedeleri , Kurey?anlar , ?avalanlar , Arelliler , Gaboranl?lar , Butkanl?lar A?iretlerine Dedelik ve Lolanl?lar, ?arekanl?lar ve di?er a?iretlere de m?r?idlik yapmaktad?rlar. Bu oca??n dedelerinin de ba?l? oldu?u Baba Mansurlu dede ailesi Baba Mansur’un duvar? y?r?tt??? duvar?n yan?nda bulunan evin sahibidirler ve ziyaretle bu aile ilgilenmektedir. Hem ?stanbul’da hem Tunceli’de bu ocaktan dedesoylularla g?r?st?m. Dar?kentteki oca?? da ziyaret ettim. Yine Dar?kent yak?nlar?nda bulunan ??bek, L?dek, K?p?k K?ylerinde de Baba Mansurlu seyyid aileleri vard?r. Bir b?l?m? ?e?itli nedenlerle Tunceli d???ndad?rlar ve ?zellikle de Sivas’ta yo?unla?m??lard?r.

BATTAL GAZ? OCA?I

Bilindi?i ?zere Seyyid Battal Gazi’nin Eski?ehir’de t?rbesi ve b?y?k bir dergah? bulunmaktad?r. Battal Gazi Oca??’ndan Dedeler hem Eski?ehir’de hem de Amasya’da bulunmaktad?rlar. Amasya Merzifon, Sar? K?y?, Oymaa?a? K?y?, Balg?ze (Emert) K?y? ve Merzifondaki Tekke mahallesinde bu soydan dedeler bulunmaktad?r.

BOSTANKOLU HASAN HAL?FE OCA?I

Bostankulu Oca?? Dedeleri genellikle Tokat’ta bulunurlar. Bostankulu Hasan Halife keramet g?stermi?, Hac? Bekta? Veli Dergah?’nda kazan kaynatm??, hizmet etmi? ve kendisine bu g?rev verilmi?. Bu oca??n talipleri Yozgat ?orum ve Tokat havalisinde bulunmaktad?r.

CELAL ABBAS OCA?I

Ali Abbas Oca?? ile ayn? ocak oldu?u s?ylenir.(35) Bu ocak ulusu hem Ali Abbas hem Celal Abbas olarak ayn? ki?i olabilir veya iki farkl? ki?i olup ayn? aileden gelebilirler. Celal Abbas Oca?? Dedeleri Tunceli Ovac?k’ta da bulunurlar. (Kaya 1995: 99) Ancak Erzincan ve Elaz?? y?relerinde de bu soydan ocakzadelere raslamak olanakl?d?r.

CEMAL ABDAL OCA?I

Cemal Abdal Oca?? Elaz?? Karako?an’da Madran ile Delikan K?ylerinin aras?nda bulunmaktad?r. ?ki t?rbe vard?r. B?y?k Cemal Abdal ve K???k Cemal Abdal t?rbeleri. ?ad?l? A?ireti’nin bir b?l?m? bu oca??n talipleridir. Cemal Abdal Oca?? Dedelerinin m?r?idleri ise A?ui?en Oca?? Dedeleridir. Tunceli ili Mazgirt il?esi’de bulunan K?z?lkale K?y?’nde de bu oca?a mensup Dede aileleri bulunur. Cemal Abdal, Dervi? Cemal ve Seyyid Nuri Cemaleddin’in ayn? ki?i oldu?u ifade edilmektedir. Bu konu tam a??kl??a kavu?uncaya kadar ben bunlar? ayr? Ocaklar ?eklinde de?erlendirme yanl?s?y?m.

DERV?? CEMAL/SEY?T CEMAL OCA?I

Tunceli ili Hozat il?esine iki saat uzakl?kta Seyit Cemaller (Dervi? Cemal) K?y?’ne ad?n? veren ziyaretgaht?r. Erzincan’?n Tercan il?esinin otuz kilometre g?neybat?s?ndaki Bulmu? K?y?’nde ve yine Erzincan Tercan’a ba?l? Zorum K?y?’nde de Dervi? Cemal Oca?? Dedeleri ve ziyaretler bulunurdu. ?nan??a g?re Dervi? Cemal’in oturdu?u k?y kuru bir me?elik iken yemye?il bir yere d?n??m??t?r. Bir ba?ka rivayete g?re de Dervi? Cemal Hac? Bekta? Dergah?’nda hizmet g?rm?? erenlerdendi. Hatta bu konuyu Dervi? Cemalli dedeler s?rekli anlat?rlar. Ali Kemali’nin verdi?i bilgilere g?re ?eyh Hasan koluna mensup a?iretler Dervi? Cemal Oca?? talipleridir. (Bak Ali Kemali 1932: 185)

EM?RO?ULLARI/EM?RBEYL?/HACI EM?RL? OCA?I

Alevi Tahtac?lar?n iki oca??ndan biridir. Dedeleri Ayd?n Re?adiye’de bulunurlar. (Y?lmaz 1948:17; ?apolyo 1964: 257, 289) Y?r?kan’a g?re Hac? Emirli Oca??’na ba?l? Tahtac? Oymaklar?, ?ehepli, Kabak?? ve Ayd?nl? Oymaklar?’d?r. Bu oymak Tahtac?lar? Ayd?n, ?zmir, Adana, Denizli y?relerinde bulunmaktad?rlar. (Y?r?kan 1998: 202-203)

GAR?P MUSA OCA?I

Sivas Divri?i G?ne? K?y? yak?n?nda t?rbe ve tekkesi vard?r.(Clarke 1998 ; ?zen 1997: 58) T?rbenin yak?n?nda kutsal bir ziyaret haline gelmi? olan ard?? a?ac? vard?r.(36) Garip Musal? dedesoylular?n bir b?l?m? de Kars’ta bulunmaktad?r. Bu ocaktan Musa Karaka? ve Kutluay Erdo?an’?n Ocaklar?na ili?kin bilgi ve belgelerin g?n?????na y?nelik ?al??malar? olduk?a yararl? olmaktad?r.

G?Z? KIZIL OCA?I

Gaziantep’te varolan G?z? K?z?l Camisi’ne (Clarke 1998: 203-208) ad?n? veren evliyan?n, G?z? K?z?l Oca??’n?n dayand??? ve Vilayetnamede ad? ge?en evliya ile ayn? olup olmad???n? bilemiyoruz. Ayr?ca ?ark??la Karp?nar K?y?’nde de(Kum 1957:1518n) bu ocak mensuplar? varm??.

HACIM SULTAN OCA?I

Hac?m Sultan’?n U?ak’ta Hac?m buca??n?n Susuz mevkiinde t?rbesi bulunuyor. (Clarke 203-208) Hac?m Sultan Oca?? Dedelerinin varoldu?unu ?e?itli s?zl? verilerden duydum ancak nerede bulunduklar?na ili?kin bilgiyi derledi?im bilgilerin ??z?m?nden sonra sunaca??m.

HIDIR ABDAL OCA?I

H?d?r Abdal Sultan, G?zc? Karaca Ahmet Sultan’?n o?ludur. T?rbesi Erzincan, Kemaliye Ocak K?y?’nde bulunmaktad?r. Hem s?zl? hem yaz?l? kaynaklara g?re (Sevgen 1946; Dersimi 1997: 144) H?d?r Abdal Oca?? Dedeleri y?zy?llard?r Hac? Bekta? Dergah?’na vekaleten D??k?n Oca?? olarak i?lev g?rm??lerdir. ?zellikle Malatya, Erzincan ve Tunceli y?relerinden talipler H?d?r Abdal Sultan’?n t?rbesinin bulundu?u bu yere ak?n ak?n gelirler. Eskiden d??k?nl?k konular?nda ba?vuru makam? olan H?d?r Abdal Oca?? dedelerinin bu i?levi bug?n art?k ge?mi?te ya?anm?? bir konu olmaktan ?teye ge?miyecektir. ?imdi H?d?r Abdal’?n an?s?na her A?ustos’un ilk Pazar g?n? onbinlerce ki?inin kat?ld??? b?y?k bir etkinlik d?zenlenmektedir. H?d?r Abdal Oca??’na mensup dedeler Ocak K?y?’nde 12 ailedir. Bunlar?n d???ndaki Ocakl?lar talip soylu ailelere mensupturlar. H?d?r Abdal Oca??’ndan dedesoylular Erzincan ve Sivas Divri?i’nin (Mesela H?bek K?y?) ?e?itli k?ylerinde de bulunmaktad?rlar. H?d?r Abdal Oca??’na ba?l? talipler de Malatya, Erzincan ve Sivas y?relerinde bulunmaktad?r. Baz? Garip Musal? dedesoylulardan dinledi?ime g?re de H?d?r Abdall? dedeler, Garip Musal? dedelere pirlik yap?yorlarm??.

HUBYAR OCA?I

Hubyar Sultan’?n t?rbesi, Tokat’?n Almus ?l?esi, Hubyar Tekke K?y?’nde bulunmaktad?r. Hubyarl? Dedelerin kimisi onun ?mam R?za soyundan (37) kimi de ?mam Musa Kaz?m soyundan oldu?unu ve m?r?idinin de ?ryan H?z?r oldu?unu ifade ediyorlar. Yine Hubyar Sultan’?, Hoca Ahmet Yesevi’nin okuttu?una inan?l?yor. Hubyar’?n d?rt o?lu varm?? Mustafa Abdal, Himmet Abdal, Behzad Abdal, Hasan Abdal. ?zellikle Tokat y?resinde Hubyarl? talipler yo?undur. Hubyar Sultan’a ili?kin bilgilerin yaz?l? olmaktan ?ok s?zl? gelene?e dayanmas? ve varolan k?s?tl? kaynaklar?n da baz? ki?ilerce bilim d?nyas?ndan gizlenmesi ne yaz?k ki baz? bilgilerde karma?aya yol a?maktad?r. ?z?lerek ifade etmek istiyorum ki baz? ki?ilerin bencilli?i ?ok k?kl? bir Alevi Oca??’na ili?kin bilgilerin ortaya ??kmas?n? ne yaz?k ki engellemektedir.(38)

H?SEY?N ABDAL OCA?I

H?seyin Abdal’?n t?rbesi Sivas Divri?i ?l?esindeki A?udu Tekke (G?venkaya) k?y?nde bulunmaktad?r. (?zen 1997: 121) Karakesici H?seyin Abdal olarak da adland?r?l?r. Bu Ocaktan dedesoylulara g?re Karakesici H?seyin Abdal Horasan’dan gelerek Hac? Bekta? Dergah?’nda hizmet etmi?. Sonra A?udu Tekke(G?venkaya) k?y?ne yerle?mi? burada halk? ir?ad etmi? ve burada Hakka y?r?m??t?r.

?MAM MUSA-? KAZIM OCA?I

Dedelerden elde etti?im bilgilere g?re Elaz??, Baskil, Kumlutarla (Adaf) K?y?’nde, Erzurum, Tekman, Mir Seyid ve Erduran K?yleri’nde bu soydan dedeler var. Yine ?mam Musa-i Kaz?m Oca?? talipleri de Tunceli ve Erzurum’da bulunuyorlar.

?MAM ZEYNEL AB?D?N OCA?I

?mam Zeynel Abidin veya dedelerinin bulundu?u yer olan Kuyudere (Mineyik) K?y?’n?n eski ad? nedeniyle Mineyik Oca?? olarak da bilinir. ?mam Zeynel Abidin Oca??’ndan baz? dedeler b?t?n ocaklara m?r?id olduklar?n? ileri s?rerler. Di?er ocaklar gibi onlar?n da m?r?id oldu?u ocaklar vard?r. Ancak b?t?n ocaklar?n m?r?idi olduklar?na dair bir uygulama olmam??t?r. Bu ocaktan hala otantik dedeler bulunmaktad?r.

KARA P?RBAD OCA?I

Daha ?nce de belirtti?imiz ?zere Kara Pirbad’da Karadonlu Can Baba diye adland?r?lmaktad?r. Kara Pirbat ziyareti Sivas’?n Divri?i il?esi, Karakeban Buca??, ?merli K?y?’ndedir. 22 Ekim 1999’da buray? ziyaret ederek bilgi toplad?k. K?yde bulunan ya?l?lar?n anlatt???na g?re Kara Pirbad, Hac? Bekta? Veli taraf?ndan Anadolu’da islamiyeti yaymakla g?revlendirilmi? bir erendir. Son on onbe? y?ld?r da eski dedeler olmad???ndan k?yde cem de yap?lmam??.

KAYGUSUZ ABDAL OCA?I

Kaygusuz Abdal’?n Dergah? M?s?r Kahire Makattam tepesinde bulunuyor. Bu soydan hala ocakzadeler var. Bunlar?n baz?lar?yla Gaziantepte g?r??t?m, ancak onlar Dedelik yapm?yorlard?.

KE?EC? BABA OCA?I

Ke?eci Baba’n?n t?rbesi Tokat Erbaa’ya yakla??k 30 km uzakl?kta bulunan Ke?eci K?y?’ndedir. Ke?eci Ahi Baba olarak da bilinir. Ke?eci K?y?’nde herkes ocakzadedir. Talipleri de Tokat ve Amasya y?relerindedir.

KOCA LE?KER OCA?I

Koca Le?ker’in ziyaretgah? Erzincan’?n Ba???tas ?stasyonu yak?nlar?nda ve F?rat’?n yak?n?ndad?r. T?rbenin yak?n?nda olduk?a eski mezarlar?n bulundu?u bir mezarl?k bulunmaktad?r. Ayr?ca buraya kurban ve lokma hizmetlerini g?rmek ?zere bir yer yapt?r?lm??t?r. Koca Le?ker ile Koca Seyyid’in ayn? evliya oldu?unu ifade eden dedesoylular vard?r. Ancak bu iki yerde yani hem S?n K?y?’nde Koca Seyyid’in t?rbesinin ve hem de Ba???ta? yak?n?nda Koca Le?ker’in t?rbesinin olmas? bu durumu karma??k hale getirmektedir.

KOCA SA?LI SEYY?D MUHAMMED OCA?I

Sivas Divri?i ?l?esi Erikli K?y?’ndedir. H?nkar Hac? Bekta? Veli’nin dervi?lerinden oldu?u s?ylenir. (?zen 1997: 100) B?yle bir oca??n varl???n? duymama kar??n bu ocaktan dedelerle g?r??me olana??m olmad?.

K?SE S?LEYMAN OCA?I

Alevi ?epnilerin Oca??’d?r.(39) G?r??t???m bir ?epni Dedesinden (40) elde etti?im bilgilere g?re Bat? Anadolu’daki ?epnilerin piri, rehberi ve m?r?idi bu ocakt?r. Bu konuda ba?ka alan ?al??malar? yap?ld?ktan sonra daha sa?l?kl? bilgiler verilebilir d???ncesindeyim. Bu ocak dedeleri de kendilerine pir olarak Hac?bekta? ?elebilerini kabul ederler. S?zl? gelene?e g?re, K?se S?leyman, ?mam R?za soyundan Yunus Mukri’nin o?ludur ve K?seda? Sava??’nda ?ehit olmu?tur. Onun soyundan gelenler boylar? olan ?epnilerle Anadolu’da ina?lar?n? ve geleneklerini s?rd?rm??lerdir. Oca??n en ?nemli merkezi, Bal?kesir, Merkeze ba?l? Kavakba?? K?y?’d?r. Ayr?ca Bergama’n?n Narl?ca K?y?’nde de K?se S?leyman Oca?? Dedeleri bulunmaktad?r.(41) Kavakba?? K?y?’nden Enver O?uz Dede ile g?r??t?k ve kendisi bal?kesir y?resinde 30 civar?nda ?epni k?y? oldu?unu ifade etti. Ayr?ca ?e?itli icazetnameleri de verdi.

KUL H?MMET OCA?I

Kul Himmet Oca??’n?n merkezi Tokat’?n Almus il?esi G?r?ml? (Varz?l) K?y?’ndedir. Kul Himmet Oca?? dedeleri bu k?ydedir. Yedi Ulu Ozandan biri olan Kul Himmet’e ili?kin bir ?ok menk?be ve deyi?leri y?zy?llard?r dilden dile dola?maktad?r. Bu oca??n Tokat ve ?evresinde bir ?ok talibi bulunmaktad?r.

KUREY?AN/HACI KUREY? OCA?I

Bu soydan dedelerin anlatt???na g?re Hac? Kurey?, Seyyid Mahmut Hayrani’nin soyundan gelmektedir. D?zg?n Baba da Hac? Kurey?’in tek o?ludur. Tunceli’deki ocak Mazgirt kazas?n?n D?zg?n Baba Da?? civar?ndaki B?y?k K?y?’ndedir. Rivayete g?re Mo?ol istilas?yla ba?layan g?? s?ras?nda Hac? Kurey?, Horasan’dan ??karak Nizip’in Milelis K?y?’ne gelmi?, burada Hakka y?r?m?? ve k?y civar?ndaki Zarar mevkiine defnedilmi?tir. Tunceli, Naz?miye ve Mazgirt’te, Ad?yaman’?n Yukar? ?eyhler K?y?’nde de bu oca?a mensup Dede aileleri bulunmaktad?r. Halk taraf?ndan Kurey?an Oca?? Dedeleri ruh hastal?klar?na ?ifa bulmak amac?yla ziyaret edilmektedirler. Bu oca??n bir merkezi’nin de Malatya’n?n eski Ad?yaman m?nt?kas?nda oldu?u ileri s?r?lmektedir. Tunceli’de ba?ta Kurey?an a?ireti olmak ?zere Bahtiyarlar, Sisanlar, Erzincan’?n Cibice Bo?az?’ndaki Balabanlar, Kuzi?an’daki ?arekanl?lar, Haydaran, Demenan, Yusufan, Karsan, Alan, Lolan, ?eyhmehmetli a?iretleri ve Ko? ve Kalan a?iretlerinin bir b?l?m? Kurey?an Oca??’n?n talipleridir. Yine bir ara?t?rmada belirtildi?i ?zere Ad?yaman’?n Kayaba?? K?y?’n?n 2 km g?neyinde Hac? Kurey? ve o?lunun bulundu?u ziyaret vard?r.(Clarke 1998: 204). Bir rivayete g?re bir keramet olay? sonras?nda Baba Mansur m?r?id, Kurey? Baba pir, Dervi? Beyaz da rehberlik g?revlerini payla?m??lard?r. (Ayn? y?nde bk.: Yaz?c? 1996: 53-55)

MUNZUR BABA/SULTAN MUNZUR OCA?I

Munzur Oca??’n?n talipleri Erzincan, Kemah ve Tunceli’nin ?e?itli yerlerindedirler. Ali Kemali’nin verdi?i bilgilere g?re Sultan Munzur (42) evl?d?; Tunceli Ovac?k kazas?n?n Ziyaret, Erzincan’?n Ki?tim K?y? ve Ba?k?y nahiyesinde bulunurlar.(Ali Kemali 1932: 193)

P?R SULTAN OCA?I

Hem Sivas, Y?ld?zeli, Banaz K?y? ve hem de Tunceli, P?l?m?r il?esi Hac?l? K?y?’ndedir. Bu k?y?n ad? eskiden Bah?ecik idi. Bir rivayete g?re burada bulunan Ocakzadeler, Sivas’ta bulunan Pir Sultan Abdal’?n soyundand?rlar. Bu k?y?n b?t?n?yle ocakzade olan halk? Kerbela’ya gidip geleli k?y?n ad? Bah?ecik’ten Hac?l?’ya d?n??m??t?r. Bu k?ydeki cemevinin i?inde onun ilk in?aat? s?ras?nda Pir Sultan’?n Horasan’dan getirdi?ine inan?lan ve ziyaret haline gelmi? olan bir a?a? s?tun vard?r. Bu dire?i inan??a g?re Pir Sultan Abdal Horasan’dan getirmi?tir. Halk aras?nda bu dire?in b?y?k bir a??rl?k ?zerinde olmas?na kar??n havada durdu?u inan??? yayg?nd?r. Bu direk y?zy?llard?r cem ibadetlerinin y?r?t?ld??? bir cem odas?n?n i?inde bulunmaktad?r. Bu cem odas?na ili?kin de bir ?ok kerametler anlat?lmaktad?r. Ruslar buralar? i?gal etti?inde buray? yakmak istemi?ler ama ba?aramam??lard?r. Bu cemevini 1 Kas?m 1999’da ziyaret ettim. Burada 1996’da kendisiyle ?ahkulu Dergah?’nda g?r??t???m Pir Sultan Oca?? dedelerinden Mehmet ?elebi ile g?r??t?m.

P?R? BABA OCA?I

Piri Baba’n?n t?rbesi Amasya’n?n Merzifon il?esi Tekke mahallesinde bulunmaktad?r. Piri Baba Oca??’ndan gelen dede aileleri yine Merzifon’un Oymak K?y?’nde bulunurlar.(43)

SARI SALTIK OCA?I

Tunceli’de Hozat-Ovac?k yolu ?zerinde 2000 metre y?kseklikte bir tepede olduk?a bak?ml? bir t?rbe i?inde Sar? ?smail ve Sar? Sultan da denilen (Ayn? y?nde bk. Ali Kemali 1932: 192) Sar? Salt?k yatmaktad?r. Sar? Salt?k Hakka y?r?d???nde yedi tabutta ba? g?stermi?. Sar? salt?k’?n Anadolu d???nda da makamlar? bulunmaktad?r. Eskiden Sar? Salt?k ziyareti Dersim a?iretlerinin vicdan? durumundayd?. En b?y?k antlar onun ba??nda i?ilir, a?iretler antla?malar?n? bu ziyaretin ba??nda yaparlard?. Bu ziyaretin yak?n?nda bulunan Karaca K?y?’nde bulunan seyitler Sar? Saltuk Oca?? dedeleridir.(44) Ancak eskiden g?? etmi? ve Sivas, Erzincan gibi ba?ka yerlere yerle?mi? bulunan Sar? Salt?k Oca??’na mensup dede aileleri bulunmaktad?r. G?lp?narl?’ya g?re Divrik G?renlerli K?y?’nde de Sar? Saltuklu Dede aileleri vard?r. (G?lp?narl? 1961: 45); Eskiden halk a??z ve g?z hastal?klar? i?in Sar? Salt?k Dedelerine gelirlerdi. Bu soydan dedelerden birinden dinledi?im ?u k?sa bilgi dedelerin nas?l ?e?itli yerlere da??ld???n? g?steriyor: “...Sivas ?mranl? ?l?esinin Tokluca K?y?’nden Emir H?seyin’in torunu Seyit Kas?m’?m ben. Dedem Tunceli Hozat’?n A?viran K?y?’nden gelmi?. Erzincan’?n Kabullar K?y?’ne oradan da bu ?mranl?’ya gelmi?ler burada 200-300 senelik mazimiz var. Bizim ocak Sar? Salt?k, Musay? Kaz?m’a ba?l?. Tapduk Emre’den el alma Sar? Saltuk Sultan. H?nkara hizmet eden Tapduk Emre’den el alm??. Soy ?eceresinde b?yle yaz?l?d?r. Bir ?ecere var heder olmu? Tunceli Hozat’ta. Bir de Sivas’?n Ezeltere K?y?’nde...” (45) Sar? Salt?k’?n menk?bevi ya?am?na g?re yedi tabutta ba? g?sterdi?ine inan?l?r ve buna dayanarak da bir ?ok yerde makam ve t?rbelerinin oldu?u s?ylenir. Bunlar?n en tan?nm??lar? yukar?da belirtti?im Tunceli’deki ziyaret ve Romanya Kaligra’da Babada?’da bulunan Sar? Saltuk t?rbeleridir. Ayr?ca son olarak Sivas Koyulhisar Bah?e K?y? Delmece yaylas?nda da bir Sar? Saltuk ziyareti bulundu?unu ??rendim.

SARIBAL OCA?I

Sar?bal Oca??’n?n Sar? Salt?k Oca??’ndan ayr?lma oldu?u s?ylenir. Sar?bal Oca?? Dedeleri G?m??hane’de bulunurlar. ?elebilerden icazet almak suretiyle bu hizmetlerini s?rd?r?rler. Bu oca??n talipleri Giresun’un Kayac?k K?y?’nde, ?ebinkarahisar, Karak?y, Armutlu, Toklal, Leylek, Aziz ve Suboyu k?yleri, G?m??hane ?iran’a ba?l? K?r?nt?, Yenik?y ve ?al k?ylerinde bulunmaktad?r.(46)

SEYY?D BABA OCA?I

Seyyid Baba t?rbesi, Divri?i Akme?e (Ziniski) k?y?ndedir. Bu k?yde ve yak?n k?ylerde Seyyid Baba Oca?? dedeleri bulunur. Talipleri de yine Divri?i y?resindedir.(47)

SEY?T SEYF? OCA?I

Bu ocak evlad? Musa K???k Dede’nin verdi?i bilgilere g?re Seyit Seyfi, Oniki ?mamlar?n yedincisi olan ?mam Musa Kaz?m evlatlar?ndand?r. Elaz?? ili, Palu il?esinde Seydili K?y?’nde oca?? vard?r. Ocak ve Vakfiye ?u anda kullan?lmamaktad?r. Tunceli, Elaz?? y?resinde Seyit Sabun olarak bilinir. Vesikalarda ise Seyit Sab?r olarak ge?mektedir. Do?um ve ?l?m tarihleri tam olarak bilinmemekle birlikte, Yavuz Selim d?neminde ya?ad??? biliniyor. Bu soydan gelenler Tunceli’ye yerle?mi?lerdir. Mazgirt il?esinde Seyitli ve Balan k?ylerini yurt edinmi?lerdir.

SULTAN S?NEM?L OCA?I

Kahramanmara? Elbistan il?esinin Kantarma K?y?, Sinemil Oca??’n?n dedelerinin mekan? olarak bilinir. 6 Kas?m 1999’da Kantarma K?y?’n? ziyaret etti?imde bu Alevi Oca??’nda eski dedelerin art?k hi? kalmad???n? bizzat g?rd?m. Kantarma’n?n ?nl? dedelerinden Hakka y?r?m?? olan Tacim Dede’nin o?lu Ali Ekber Dede’nin evinde Kantarma’n?n eski g?nlerindeki canl?l??? ve sosyal ya?am? dinledik. Erzincan Kemah’?n Nekk?r o?lu ve Vaver, (Ali Kemali 1932: 193) Ayr?ca Kemah’?n Dere k?y? ve Malatya Ak?ada?’da Sinemil Oca??’ndan dedeler bulunurlar.

?AH ?BRA

Bu yazı toplam 699 defa okundu.
Bu Yazıya Henüz Yorum Eklenmemiş.
Erdoğan SEZER
2.H?z?r?ah Etkinli?i
Veli GÜLSOY
1.Hızırşah
Erdal Yıldırım
FAŞİZME RAMAK KALA..
ARŞİVDE ARA
SİTE ANKET
Yenilenen Web Sitemizi Nasıl Buldunuz ?
Çok Güzel Olmuş
Güzel
İdare Eder
Kötü